Seidler premierem Austrii

23 czerwca 1917 roku cesarz Karol I mianował nowego premiera austriackiej połowy monarchii. Został nim Ernst Seidler, rycerz von Feuchtenegg, wysoki urzędnik i profesor prawa administracyjnego, od trzech tygodni minister rolnictwa. Dzień wcześniej, 22 czerwca, cesarz przyjął dymisję hrabiego Heinricha Clam-Martinica i polecił mu kierować sprawami państwa do czasu powołania nowego rządu. Tak podaje edycja protokołów austriackiej Rady Ministrów, przygotowana przez Austriacką Akademię Nauk. Brytyjska kronika wojny podaje jako dzień dymisji 18 czerwca. Według historyka Damiana Szymczaka ustępujący premier na próżno próbował jeszcze przebudować swój gabinet. Austria miała czwarty rząd od początku wojny, a Clam-Martinic rządził zaledwie pół roku.

Parlament, który obalił rząd

Clam-Martinica zgubiło jego najważniejsze przedsięwzięcie. 30 maja 1917 roku, po trzech latach przerwy, zebrała się ponownie austriacka Rada Państwa. Premier liczył, że otwarcie parlamentu i złagodzenie cenzury pozwolą wciągnąć narody monarchii do współpracy z rządem. Stało się odwrotnie. Już na pierwszym posiedzeniu Izby Posłów przedstawiciele narodów wystąpili z deklaracjami, które podważały istniejący ustrój. Związek Czeski zażądał przekształcenia monarchii w państwo związkowe wolnych i równouprawnionych państw narodowych oraz połączenia wszystkich gałęzi „czechosłowiańskiego” narodu, a więc także Słowaków z Węgier, w jedno demokratyczne państwo. Posłowie południowosłowiańscy, w imieniu których przemawiał ks. Anton Korošec, ogłosili deklarację majową: wezwali do zjednoczenia wszystkich ziem monarchii zamieszkanych przez Słoweńców, Chorwatów i Serbów w samodzielny organizm państwowy pod berłem Habsburgów. Obie deklaracje dotyczyły także ziem węgierskich, więc parlament w Wiedniu nie mógł ich nawet rozpatrywać.

Rząd nie miał w Izbie większości. Czesi pozostali w opozycji, a tym razem zabrakło również Polaków. Koło Polskie, od lat siedemdziesiątych XIX wieku niezawodna podpora każdego rządu, w maju opowiedziało się za niepodległą i zjednoczoną Polską i przestało wspierać gabinet. 1 czerwca z rządu odszedł minister do spraw Galicji Michał Bobrzyński i nie znaleziono dla niego następcy. Socjaldemokraci nie zamierzali ratować rządu, a sam Niemiecki Związek Narodowy nie wystarczał. Niemieckie partie miały zresztą do premiera żal, że nie przeprowadził rozporządzeniem obiecanego im podziału Czech na okręgi narodowościowe, z którego w kwietniu zrezygnowano pod naciskiem ministra spraw zagranicznych Ottokara Czernina. Autorzy edycji protokołów podsumowują, że Clam-Martinic był niemile widziany przez wszystkich nacjonalistów, których miał pozyskać. Po otwarciu parlamentu jego rząd przetrwał niecały miesiąc, a Izba Posłów zdążyła się w tym czasie zebrać tylko dziewięć razy.

Rząd urzędników

Seidler urodził się w 1862 roku w podwiedeńskim Schwechat. Studiował prawo w Wiedniu u ekonomisty Carla Mengera, pracował w administracji skarbowej i w izbie handlowej w Leoben, a od 1900 roku w ministerstwie rolnictwa, gdzie zajmował się traktatami handlowymi. Od 1906 roku wykładał prawo i naukę administracji w wiedeńskiej Wyższej Szkole Rolniczej, w 1909 roku został szefem sekcji w ministerstwie, a w 1916 roku otrzymał tytuł szlachecki. 1 czerwca 1917 roku przejął od Clam-Martinica kierownictwo ministerstwa rolnictwa, co według autorów edycji protokołów było już przygotowaniem do zmiany na stanowisku premiera. Nie należał do żadnej partii i nie miał doświadczenia politycznego. Jego wybór opisuje się jako rozwiązanie kompromisowe.

Zmiana rządu oznaczała niemal całkowitą wymianę ludzi. Z gabinetu Clam-Martinica pozostał właściwie tylko minister oświaty Max Hussarek. Nowy rząd składał się z urzędników i wyjątkowo licznych profesorów uniwersytetu. Pełne nominacje ministerialne otrzymali początkowo tylko minister spraw wewnętrznych hrabia Friedrich Toggenburg, dotychczasowy namiestnik Tyrolu, szef urzędu do spraw wyżywienia ludności Anton Höfer oraz Juliusz Twardowski, wiedeński urzędnik polskiego pochodzenia, który jako minister bez teki przejął sprawy Galicji. Pozostali członkowie gabinetu jedynie kierowali swoimi resortami. Podkreślało to tymczasowy charakter rządu, który miał przede wszystkim zapewnić krajowi żywność i węgiel oraz przeprowadzić przez parlament budżet. W pierwszym wystąpieniu w Izbie, 26 czerwca, Seidler zapowiedział, że będzie rządził „w duchu najsurowszej bezstronności”, a gdy parlamentarne rozmowy przyniosą rozstrzygnięcie, ustąpi miejsca rządowi stałemu.

Co dalej

Tymczasowy gabinet okazał się trwalszy niż poprzedni. Na początku lipca cesarz ogłosił amnestię dla więźniów politycznych, z której skorzystali głównie Czesi, Włosi i Słowianie południowi, w tym skazany na śmierć za zdradę stanu czeski polityk Karel Kramář. Niemieckie partie przyjęły ją z oburzeniem, a narody, którym miała przynieść ulgę, nie zmieniły kursu. Seidler, pozbawiony własnego zaplecza, coraz bardziej zależał od partii niemieckich i od Czernina. Współcześni nie oszczędzali go: wiedeński prawnik i polityk Josef Redlich nazwał go w dzienniku „parlamentarnym listonoszem Czernina”, a satyryk Karl Kraus uczynił go celem drwin. Mimo to Seidler utrzymał się u władzy ponad rok. Upadł w lipcu 1918 roku, gdy po oddaniu Ukrainie ziemi chełmskiej w traktacie brzeskim ostatecznie stracił poparcie Koła Polskiego.