Clam-Martinic premierem Austrii

Tydzień po dymisji Ernesta von Körbera Austria miała nowy rząd. 20 grudnia 1916 roku cesarz Karol I mianował premierem austriackiej połowy monarchii hrabiego Heinricha Clam-Martinica, dotychczasowego ministra rolnictwa, i tego dnia zaprzysiężono nowy rząd. Tak podaje edycja protokołów austriackiej Rady Ministrów, przygotowana przez Austriacką Akademię Nauk. Tego samego dnia cesarz formalnie zwolnił ministrów Körbera. Brytyjska kronika wojny podaje datę 21 grudnia, a urzędowa „Wiener Zeitung” ogłosiła nominacje 22 grudnia. Był to pierwszy gabinet powołany przez nowego cesarza, a zarazem trzeci rząd Austrii w czasie wojny.

Arystokrata z Czech

Heinrich Clam-Martinic urodził się 1 stycznia 1863 roku w Wiedniu w jednym z najznakomitszych rodów Królestwa Czech. Jego stryj Heinrich Jaroslav był w XIX wieku jednym z przywódców czeskiej szlachty i sojusznikiem czeskich polityków narodowych. Sam Heinrich Karl był przyjacielem i powiernikiem następcy tronu, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, z którym w latach 1892–1893 odbył podróż dookoła świata. Od 1894 roku zasiadał w czeskim sejmie krajowym, a od 1902 roku, z nominacji cesarza, dożywotnio w Izbie Panów, gdzie pod koniec 1913 roku stanął na czele konserwatywnej grupy prawicy. Był przeciwnikiem powszechnego prawa wyborczego, wprowadzonego w Austrii w 1907 roku, ale opowiadał się za porozumieniem Czechów i Niemców w Czechach i wspierał takie próby. Na wojnie walczył jako generał major na froncie rosyjskim i włoskim. 31 października 1916 roku wszedł do rządu Körbera jako minister rolnictwa, co przyjęto wtedy jako gest wobec Czechów.

Do wyboru Karola przyczyniło się kilka spraw: dobra znajomość stosunków czeskich, opinia człowieka zdolnego do kompromisu między narodami, otwartość na politykę społeczną, a przede wszystkim to, że pod koniec 1916 roku Clam-Martinic należał do grupy członków Izby Panów domagających się ponownego dopuszczenia parlamentu do rządzenia. Austriacka Rada Państwa nie obradowała od wiosny 1914 roku, a premier Stürgkh przez całą wojnę rządził rozporządzeniami. Clam-Martinic zachował dla siebie także kierownictwo ministerstwa rolnictwa i odpowiedzialność za wyżywienie ludności.

Rząd równowagi

Nowy premier sięgnął w dużej mierze po ludzi z rządu Stürgkha, częściowo odsuniętych przez Körbera, i starannie wyważył skład gabinetu narodowościowo. Ministrem spraw wewnętrznych został Erasmus von Handel, ministrem obrony krajowej pozostał generał Friedrich von Georgi, ministrem oświaty Max Hussarek. Teki dostali dwaj Czesi, minister robót publicznych Ottokar Trnka i minister kolei Zdenko Forster, oraz dwaj Niemcy: minister handlu Karl Urban, właściciel browaru i poseł niemieckich postępowców, i minister bez teki Joseph Maria Baernreither, który miał przygotować nowe ministerstwo spraw społecznych. Finanse objął Alexander Spitzmüller, minister handlu w rządzie Stürgkha, któremu po dymisji Körbera powierzono tymczasowo przewodnictwo w Radzie Ministrów i, według części źródeł, także misję utworzenia rządu.

Wśród ministrów znaleźli się Polacy. Ministrem do spraw Galicji pozostał historyk Michał Bobrzyński, jedyny nowy człowiek Körbera, którego Clam-Martinic zatrzymał w rządzie. Edycja protokołów Rady Ministrów zalicza do Polaków także nowego ministra sprawiedliwości, barona Józefa Schenka. Sprawa polska była po akcie 5 listopada jedną z najtrudniejszych dla rządu. Stary cesarz obiecał wtedy Galicji szerszą autonomię, a niemieckie partie w Austrii od dawna żądały wyodrębnienia Galicji ze wspólnego parlamentu. Bez polskich posłów liczyły na trwałą większość w Radzie Państwa.

Nadzieje i rozczarowania

Clam-Martinic chciał rządzić pod hasłem „Bądźmy przede wszystkim Austriakami!” i wciągnąć wszystkie narody do współpracy z państwem. Czesi przyjęli go jednak z rezerwą. W październiku cieszyli się z jego nominacji na ministra, ale do grudnia rozeszło się, że jego poglądy przesunęły się wyraźnie w stronę postulatów niemieckich. Zaniepokoiło ich też, że dwaj niemieccy ministrowie byli zwolennikami podziału Czech na okręgi według narodowości, czego czescy politycy nie akceptowali. Wkrótce okazało się, że premier i część jego otoczenia rozważali tak zwane oktroje, czyli wprowadzenie takich zmian rozporządzeniem, zanim zbierze się parlament.

Rząd Clam-Martinica przetrwał pół roku. Rada Państwa zebrała się ponownie dopiero 30 maja 1917 roku, a przedstawiciele narodów monarchii, w tym Czesi, Polacy i Słowianie południowi, złożyli na pierwszym posiedzeniu deklaracje, które zapowiadały ich przyszłe dążenia. Rząd stracił poparcie Polaków, nie zdobył zaufania Czechów i rozczarował Niemców. 23 czerwca 1917 roku zastąpił go gabinet Ernsta Seidlera, a Clam-Martinic został wojskowym gubernatorem okupowanej Czarnogóry.