Austro-Węgry przesyłają ultimatum Serbii

23 lipca 1914 roku rząd Austro-Węgier wykonał krok, który otwarcie przeniósł kryzys lipcowy w nową fazę: do Belgradu przekazano ultimatum wobec Serbii. Dokument został wręczony przez austro-węgierskiego przedstawiciela barona Wladimira Giesla von Gieslingena i zawierał termin odpowiedzi wynoszący zaledwie 48 godzin. Sama krótkość tego terminu była już sygnałem, że nie chodzi o zwykłą wymianę dyplomatycznych not, lecz o wymuszenie szybkiej i upokarzającej kapitulacji albo stworzenie pretekstu do wojny.

Treść ultimatum została ułożona tak, by Serbia mogła przyjąć część żądań tylko kosztem własnej niezależności. Wiedeń domagał się między innymi tłumienia propagandy antyaustriackiej, usunięcia wskazanych urzędników i oficerów oraz udziału przedstawicieli austro-węgierskich w działaniach prowadzonych na terytorium serbskim. To właśnie ten ostatni element szczególnie uderzał w suwerenność państwa, bo oznaczał zgodę na obcą ingerencję w wewnętrzny aparat policyjny i sądowy Serbii.

Formalnie ultimatum przedstawiano jako odpowiedź na zamach w Sarajewie i rzekomą konieczność ukarania państwa, które miało tolerować lub wspierać antyhabsburską działalność. Problem polegał jednak na tym, że austro-węgierskie śledztwo nie dostarczyło jednoznacznego dowodu na bezpośredni udział rządu serbskiego w organizacji zamachu. Dlatego już współcześni obserwatorzy dostrzegali, że nota została skonstruowana mniej jako instrument dochodzenia sprawiedliwości, a bardziej jako narzędzie politycznej presji prowadzącej do konfliktu zbrojnego.

Moment doręczenia również nie był przypadkowy. Ultimatum wręczono dopiero po zakończeniu wizyty francuskich przywódców w Rosji, co miało utrudnić szybką i skoordynowaną reakcję dyplomatyczną Paryża oraz Petersburga. Wiedeń i Berlin liczyły, że konflikt uda się przedstawić jako lokalny spór Austro-Węgier z Serbią, a pozostałe mocarstwa staną przed faktem dokonanym. W praktyce stało się odwrotnie: 23 lipca był dniem, w którym europejskie stolice zrozumiały, że sytuacja wymyka się spod kontroli.

Dlatego wręczenie ultimatum Serbii uchodzi za jeden z najważniejszych momentów całego kryzysu lipcowego. Po 23 lipca nie debatowano już tylko nad winą za zamach czy nad zakresem nacisków dyplomatycznych. Od tej chwili Europa zaczęła odmierzać czas do odpowiedzi Belgradu, wiedząc, że od treści tej odpowiedzi może zależeć pokój albo wojna.