Rosja w I wojnie światowej

Rosja walczyła z Niemcami i Austro-Węgrami na froncie wschodnim, a z Turcją na Kaukazie. Niemcy wypowiedziały jej wojnę 1 sierpnia 1914 roku. Armia rosyjska przegrała pod Tannenbergiem w 1914 roku i pod Gorlicami w 1915 roku, ale przez długie okresy wojny odnosiła sukcesy: zajmowała Galicję Wschodnią, wschodnią Anatolię i północną Persję. Wojna wyczerpała państwo i w 1917 roku doprowadziła do upadku caratu, a bolszewicy wyprowadzili Rosję z wojny: rozejm z państwami centralnymi podpisali 15 grudnia 1917 roku, a pokój w Brześciu Litewskim 3 marca 1918 roku.

Droga do wojny

Rosja przez lata była partnerem Niemiec, ale w 1890 roku Berlin nie odnowił traktatu reasekuracyjnego. 4 stycznia 1894 roku wszedł w życie sojusz francusko-rosyjski, a w 1907 roku Rosja porozumiała się z Wielką Brytanią w konwencji petersburskiej. Na Bałkanach Petersburg rywalizował z Austro-Węgrami: w 1908 roku aneksja Bośni i Hercegowiny wywołała kryzys, a Rosja, osłabiona po wojnie z Japonią, musiała w 1909 roku ustąpić Niemcom i zapamiętała to upokorzenie.

Przystąpienie do wojny

28 lipca 1914 roku Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii. 29 lipca Rosja zarządziła częściową mobilizację przeciw Austro-Węgrom, a 30 lipca car Mikołaj II, przekonany przez ministra spraw zagranicznych Siergieja Sazonowa, zgodził się na mobilizację powszechną. Jej pierwszym dniem był 31 lipca. 1 sierpnia Niemcy wypowiedziały Rosji wojnę, a 6 sierpnia zrobiły to Austro-Węgry.

W 1914 roku Rosja była najludniejszym państwem Europy: liczyła 175 milionów mieszkańców i miała armię 1,3 miliona żołnierzy oraz prawie 5 milionów rezerwistów. Prawie wszystkie partie, które od powstania Dumy w 1906 roku spierały się z samowładztwem, ogłosiły „świętą jedność” z monarchą. Duma udała się na dobrowolne wakacje i zostawiła prowadzenie wojny wojsku i rządowi. Naczelnym wodzem został wuj cara, wielki książę Mikołaj Mikołajewicz. 2 listopada car ogłosił manifest o wojnie z Turcją, która miała otworzyć Rosji drogę do cieśnin.

Front wschodni 1914–1916

Rosja obiecała Francji szybki atak na Niemcy i dotrzymała słowa. 20 sierpnia 1914 roku rosyjska 1 Armia odparła Niemców pod Gąbinem, ale pod koniec sierpnia 2 Armia Aleksandra Samsonowa została okrążona i rozbita pod Tannenbergiem, a we wrześniu nad jeziorami mazurskimi Niemcy wyparli z Prus Wschodnich 1 Armię.

Na południu Rosjanie pobili główne siły Austro-Węgier w bitwie galicyjskiej i 3 września weszli do Lwowa. Jesienią zatrzymali Niemców pod Warszawą i Dęblinem, a 22 marca 1915 roku skapitulował Przemyśl i do niewoli poszło około 120 tysięcy ludzi.

2 maja 1915 roku wojska niemieckie i austro-węgierskie przełamały front pod Gorlicami. Zaczął się wielki odwrót: 5 sierpnia Niemcy weszli do Warszawy, 17 sierpnia zajęli Kowno, a 20 sierpnia skapitulował Nowogieorgijewsk z ponad 80 tysiącami żołnierzy. Latem 1915 roku Rosjanie stracili całe Królestwo Polskie.

5 września 1915 roku car sam objął naczelne dowództwo, a wielkiego księcia odesłał na Kaukaz. Na Kaukazie Rosjanie odnosili zwycięstwa już wcześniej: zimą 1914 roku rozbili Turków pod Sarykamyszem, 16 lutego 1916 roku zdobyli Erzurum, a w kwietniu Trapezunt.

4 czerwca 1916 roku Aleksiej Brusiłow przełamał front austro-węgierski na Wołyniu i w Bukowinie. Ofensywa Brusiłowa przyniosła setki tysięcy jeńców i odzyskanie dużej części Galicji, ale Kowla Rosjanie nie zdobyli, a natarcie ugrzęzło na bagnach. Uważa się ją za największe zwycięstwo Rosji w tej wojnie: w pierwszych dwóch miesiącach kosztowała Rosjan pół miliona ludzi, ale ściągnęła siły państw centralnych z frontu zachodniego i skłoniła Rumunię do przystąpienia do wojny.

Front wewnętrzny i rewolucja

Sztab liczył na krótką wojnę i zapas 7 milionów pocisków szybko się wyczerpał. Produkcja rosła, w 1916 roku do 1,9 miliona pocisków miesięcznie, ale do grudnia 1915 roku rubel stracił 20 procent wartości.

Wycofując się w 1915 roku, wojsko stosowało taktykę spalonej ziemi i do 1917 roku liczba uchodźców wewnętrznych przekroczyła 6 milionów. Klęski rozbiły „świętą jedność”: w Dumie powstał Blok Postępowy, który domagał się zmian w prowadzeniu wojny i udziału przedstawicieli społeczeństwa we władzy, ale car odrzucił jego żądania i rozwiązał Dumę. Nad ranem 30 grudnia 1916 roku spiskowcy z arystokracji zabili Grigorija Rasputina, faworyta carskiej pary.

12 marca 1917 roku garnizon Piotrogrodu przeszedł na stronę strajkujących i władza cara w stolicy upadła. Rosja posługiwała się kalendarzem juliańskim, opóźnionym o 13 dni, dlatego ten przewrót nazwano rewolucją lutową. 15 marca Mikołaj II zrzekł się tronu, a władzę objął Rząd Tymczasowy, który próbował ożywić wysiłek wojenny.

W lipcu ofensywa Kiereńskiego, ostatnia rosyjska ofensywa wojny, szybko wygasła, a dezercje przybrały rozmiary epidemii. We wrześniu premier Aleksander Kiereński odwołał naczelnego wodza po puczu Korniłowa. 7 listopada 1917 roku bolszewicy przejęli Piotrogród i obalili Rząd Tymczasowy.

W czasie wojny Rosja musiała zająć stanowisko w sprawie polskiej. 14 sierpnia 1914 roku wielki książę Mikołaj obiecał Polakom zjednoczenie ziem polskich pod berłem cara i autonomię, a 25 grudnia 1916 roku Mikołaj II zaliczył do celów wojny utworzenie wolnej Polski ze wszystkich trzech zaborów. 30 marca 1917 roku Rząd Tymczasowy uznał prawo Polaków do niepodległego państwa. W armii rosyjskiej służyło według różnych szacunków od 1,2 do 2 milionów Polaków. 25 stycznia 1918 roku I Korpus Polski generała Józefa Dowbor-Muśnickiego stanął do walki z bolszewikami.

Wyjście z wojny i bilans

21 listopada 1917 roku rząd Włodzimierza Lenina zaproponował wrogom rozejm. 5 grudnia w Brześciu Litewskim podpisano tymczasowe zawieszenie broni, a 15 grudnia rozejm na całym froncie od Bałtyku po Morze Czarne, który w praktyce wyprowadził Rosję z wojny.

Rokowania pokojowe się przeciągały: 10 lutego 1918 roku Lew Trocki ogłosił, że Rosja wychodzi z wojny, ale nie podpisze pokoju aneksyjnego. 18 lutego Niemcy ruszyli w operacji Faustschlag i prawie bez walki zajęli Inflanty, Estonię, Białoruś i część Ukrainy. Lenin ustąpił i 3 marca 1918 roku Rosja Radziecka podpisała traktat brzeski, tracąc Polskę, Litwę, Kurlandię, Inflanty, Estonię, Finlandię i Ukrainę.

Koniec wojny z państwami centralnymi nie przyniósł Rosji pokoju. W maju 1918 roku zbuntował się Legion Czechosłowacki, a Rosja pogrążyła się w wojnie domowej. W nocy z 16 na 17 lipca 1918 roku w Jekaterynburgu bolszewicy zamordowali byłego cara z rodziną.

Do armii rosyjskiej powołano w czasie wojny od 12 milionów (według Departamentu Wojny USA) do 15,38 miliona ludzi (według Grigorija Kriwoszejewa). Zginęło lub zmarło od 1,7 miliona żołnierzy według danych z 1918 roku do 2,25 miliona według Kriwoszejewa, który wlicza zaginionych uznanych za zmarłych. Według Departamentu Wojny USA 4 950 000 rosyjskich żołnierzy zostało rannych, a 2 500 000 dostało się do niewoli lub zaginęło.