Początek bitwy pod Kostiuchnówką

4 lipca 1916 roku (21 czerwca według rosyjskiego kalendarza juliańskiego) rosyjska artyleria otworzyła ogień na pozycje Legionów Polskich nad Styrem, pod wsią Kostiuchnówka na Wołyniu. Zaczęła się największa bitwa Legionów. Przez cały dzień I i III Brygada odpierały szturmy rosyjskiego XLVI Korpusu, ale wieczorem Rosjanie przełamali obronę słabszych sąsiadów na prawym skrzydle i zajęli Polską Górę, wzgórze zdobyte przez legionistów jesienią poprzedniego roku.

Nowe uderzenie Brusiłowa

Od początku czerwca armie generała Aleksieja Brusiłowa parły na zachód po przełamaniu frontu pod Łuckiem. Celem był Kowel, węzeł kolejowy, który łączył Front Południowo-Zachodni z sąsiednim Frontem Zachodnim. Dwa dni wcześniej ten ostatni ruszył wreszcie pod Baranowiczami. Na północnym skrzydle Brusiłowa uderzała teraz przekazana mu 3 Armia generała Leonida Lesza. Jej XLVI Korpus generała Nikołaja Istomina, dwie dywizje piechoty i dywizja kozacka, miał przełamać front nad Styrem, na odcinku bronionym przez Legiony, i iść na Hołuzję i Maniewicze.

Legiony stały tu od jesieni 1915 roku. Pierwszą linię trzymały I Brygada Józefa Piłsudskiego i III Brygada generała Wiktora Grzesickiego, razem niespełna 5 tysięcy bagnetów. II Brygada była w odwodzie. Na północ stała węgierska kawaleria honwedu, a na południe, na Polskiej Górze, słaba austro-węgierska 128 Brygada Piechoty, złożona z batalionów pospolitego ruszenia. Polskie opracowania oceniają siły rosyjskie na około 13 tysięcy piechoty i 3 tysiące kawalerii, z ponad stu działami.

Ogień i szturm

Ostrzał zaczął się około szóstej rano. Rosyjscy obserwatorzy kierowali nim z balonów, a według polskich szacunków na pozycje Legionów spadło tego dnia około 20 tysięcy pocisków. Najmocniej bito w Redutę Piłsudskiego, wysuniętą wydmę nad bagnami, i w Polski Lasek za nią. Ogień zasypywał okopy, zrywał linie telefoniczne i rozrywał groby na legionowym cmentarzu. Około południa, w przerwie, Piłsudski poszedł na Redutę i, jak wspominał lekarz I Brygady Felicjan Sławoj Składkowski, przez półtorej godziny rozmawiał z żołnierzami.

Pod wieczór, po ponownym ogniu, ruszyła piechota, linia za linią. Przed polskimi okopami zatrzymały ją nieprzecięte zasieki i ogień karabinów. Na prawym skrzydle Rosjanie przełamali jednak obronę 128 Brygady i wdarli się na Polską Górę. Zagrożony okrążeniem I batalion 5 pułku piechoty podpułkownika Leona Berbeckiego przebijał się do drugiej linii po wąskiej kładce przez bagna. Według relacji z około 500 żołnierzy ocalało 160. W kontrataku na bagnety zginął kapitan Stanisław Sław-Zwierzyński.

Kontratak w stronę Polskiej Góry

Wieczorem 8 kompania pułku Berbeckiego, prowadzona przez podporucznika Aleksandra Myszkowskiego, uderzyła w stronę zajętego wzgórza. Piłsudski w rozkazie wydanym po bitwie uznał ten kontratak za jeden z najsławniejszych czynów brygady, który uratował pułk przed zagładą. Nocne natarcia nie przywróciły jednak dawnej linii. Odsłoniętą z prawej strony Redutę Piłsudskiego trzeba było opuścić, a obrońcy przeszli do Polskiego Lasku, gdzie czekały ich znacznie słabsze okopy. Polskie relacje oceniają straty niektórych oddziałów już po pierwszym dniu na ponad połowę stanu. Najcięższe walki miały dopiero nadejść.