Koniec bitwy pod Kostiuchnówką

6 lipca 1916 roku, w trzecim dniu walk pod Kostiuchnówką, rosyjskie natarcie przełamało front na odcinku sąsiadujących z Legionami oddziałów austro-węgierskich. Po południu Komenda Legionów wydała rozkaz odwrotu znad Styru za Stochód. Legioniści odeszli, odpierając szarże rosyjskiej kawalerii, jako jedni z ostatnich. Trzydniowa bitwa kosztowała ich około 2 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych.

Drugi dzień: walka o Polską Górę

Wieczorem 4 lipca Rosjanie zajęli Polską Górę na prawym skrzydle Legionów i zmusili I Brygadę do opuszczenia Reduty Piłsudskiego. O świcie 5 lipca cztery kompanie ruszyły do kontrataku pod górę. Wspominał to Wacław Lipiński: kompanie dopadły do rosyjskich okopów i zostały otoczone i wybite niemal do nogi. Przez cały dzień rosyjska artyleria waliła w Polski Lasek, gdzie legioniści bronili się w płytkich okopach w piachu. Sprowadzony z odwodu 3 pułk piechoty II Brygady odbił Polską Górę. Odzyskanie wzgórza o cały dzień opóźniło odwrót i, jak pisał później Józef Piłsudski, uratowało oddziały stojące na południe od Legionów. Wieczorem Rosjanie wyparli jednak wykrwawiony pułk ze wzgórza, a prawe skrzydło obrony cofnęło się o kilka kilometrów, na trzecią linię Optowa–Wołczeck.

Trzeci dzień: szarże i odwrót

6 lipca Rosjanie uderzyli na austro-węgierskie oddziały przysłane na pomoc Legionom i przełamali ich obronę. Pod Wołczeckiem do walki weszła rosyjska 16 Dywizja Kawalerii. Jej szwadrony szarżowały na pozycje I Brygady, „gdy wszystko naokół się cofało”, jak pisał Piłsudski. Szarże odparły V i VI batalion majora Fleszara, a bateria majora Brzozy strzelała niemal z linii piechoty. Według Piłsudskiego pozwoliło to całej brygadzie odejść spokojnie, w półtorej godziny po tym, jak inne oddziały zaczęły odwrót, a nieprzyjaciel długo nie ośmielił się jej ścigać.

Odwrót prowadził przez lasy i piaszczyste drogi na zachód, w stronę Stochodu. 1 pułk Edwarda Rydza-Śmigłego szedł w straży tylnej. Do niewoli dostał się ranny dowódca 3 pułku II Brygady, podpułkownik Henryk Minkiewicz, z częścią swoich żołnierzy. W nocy z 6 na 7 lipca, w lesie koło Maniewicz, czoło kolumny 5 pułku wpadło pod salwę rosyjskiego patrolu. Dowódca pułku, podpułkownik Leon Berbecki, został ciężko ranny, a major Tadeusz Furgalski „Wyrwa” zginął. Piłsudski nazwał go później najboleśniejszą stratą brygady.

Bilans

Legiony straciły w ciągu trzech dni około 2 tysięcy ludzi, mniej więcej jedną trzecią walczących. 3 i 5 pułk piechoty straciły po około połowie stanu. Pułk Berbeckiego stracił dowódcę, obu dowódców batalionów i więcej niż połowę oficerów. Strat rosyjskich nie ustalono. Dla Rosjan walki nad Styrem były sukcesem: według rosyjskich opracowań korpusy 3 Armii rozbiły tu austro-węgierską grupę generała Leopolda von Hauera, a kilka dni później wojska Brusiłowa stanęły nad Stochodem. Tam natarcie na Kowel utknęło.

W wykrwawionych brygadach narastał bunt przeciw austriackiemu dowództwu. Już 11 lipca Rada Pułkowników, nieformalne gremium legionowych dowódców, postanowiła wysłać do Naczelnej Komendy Armii memoriał z żądaniem przekształcenia Legionów w polski korpus pod polskimi oficerami. Tego samego dnia Piłsudski napisał w rozkazie do I Brygady, że były to najcięższe z dotychczasowych jej bojów i że legioniści schodzili zawsze ostatni z pola. Wkrótce, na znak protestu przeciw traktowaniu Legionów jak oddziałów pomocniczych, złożył prośbę o dymisję.