Niemcy nie odnawiają traktatu reasekuracyjnego

18 czerwca 1890 roku wygasł tajny układ Niemiec z Rosją, nazywany traktatem reasekuracyjnym. Nikt go nie wypowiedział: po prostu minęły trzy lata, na które go zawarto, a Niemcy, mimo próśb Petersburga, odmówiły jego przedłużenia. Decyzję podjęli w marcu ludzie, którzy właśnie przejęli władzę po kanclerzu Ottonie von Bismarcku. Zerwała się w ten sposób ostatnia nić, którą Bismarck związał Berlin z Petersburgiem.

Ubezpieczenie od Rosji

Traktat był pokłosiem kryzysu bułgarskiego. Zjednoczenie Bułgarii w 1885 roku i austriackie poparcie dla Serbów w wojnie z Bułgarami tak poróżniły Rosję z Austro-Węgrami, że w 1887 roku car Aleksander III nie zgodził się odnowić układu trzech cesarzy z 1881 roku. Bismarck, który obawiał się zbliżenia Rosji z Francją, przyjął rosyjską propozycję osobnej umowy dwustronnej. W rozmowie z rosyjskim ambasadorem w Berlinie, hrabią Pawłem Szuwałowem, odczytał mu tekst dwuprzymierza z Austro-Węgrami i zapowiedział, że Niemcy pozostaną mu wierne.

Traktat podpisano 18 czerwca 1887 roku. Jeśli jedna ze stron znajdzie się w wojnie z trzecim mocarstwem, druga zachowa życzliwą neutralność. Zastrzeżenie nie dotyczyło jednak wojny z Austrią lub Francją, wywołanej atakiem jednej z umawiających się stron. Niemcy nie musiały więc pozostać neutralne, gdyby Rosja napadła na Austro-Węgry, a Rosja, gdyby Niemcy napadły na Francję. Berlin uznał ponadto „przeważający i decydujący” wpływ Rosji w Bułgarii i zasadę zamknięcia cieśnin tureckich dla obcych okrętów wojennych. W „dodatkowym i bardzo tajnym” protokole Niemcy obiecały życzliwą neutralność i poparcie dyplomatyczne, gdyby car uznał za konieczne sam bronić wejścia na Morze Czarne, by strzec „klucza swojego imperium”. Stąd nazwa „reasekuracja”: Niemcy, od 1879 roku zabezpieczone sojuszem z Austrią, ubezpieczały się teraz od wschodu, nie łamiąc zobowiązań wobec Wiednia.

Kurs po Bismarcku

Jeszcze w grudniu 1889 roku car zgodził się na rozmowy o odnowieniu, a w lutym 1890 roku Szuwałow i Bismarck uznali, że traktat należy przedłużyć. Kanclerz mówił, że jest on wyrazem „stałej i niezmiennej sytuacji”. Wtedy jednak doszedł do szczytu jego konflikt z młodym cesarzem Wilhelmem II, który w połowie marca zmusił go do dymisji. Szuwałow przyjechał do Berlina z pełnomocnictwem do odnowienia traktatu na sześć lat, ale wobec przesilenia wstrzymał się z rozmowami. 21 marca o ósmej rano Wilhelm II przyjął go w pałacu i zapewnił: „Jestem całkowicie gotów odnowić nasz tajny traktat. Moja polityka zagraniczna pozostaje i pozostanie taka sama jak za czasów mojego dziadka”.

Decyzję podjęli jednak inni. 23 marca nowy kanclerz, generał Leo von Caprivi, zwołał naradę w urzędzie spraw zagranicznych. Jej inspiratorem był wpływowy radca Friedrich von Holstein, przeciwnik polityki Bismarcka wobec Rosji. Urzędnicy jednomyślnie odradzili odnowienie: wszystkie korzyści przypadają Rosji, a gdyby Rosjanie, albo sam obrażony Bismarck, ujawnili tekst, zagroziłoby to trójprzymierzu i zraziło Wielką Brytanię. Caprivi, bez doświadczenia w polityce zagranicznej, dał się przekonać. 27 marca razem z ambasadorem w Petersburgu, generałem von Schweinitzem, doradził cesarzowi rezygnację, a Wilhelm II się zgodził.

Rosyjski minister spraw zagranicznych Nikołaj Giers przyjął tę wiadomość z konsternacją, bo cała jego polityka opierała się na przyjaźni z Berlinem. Spokojniejszy car zanotował na raporcie, że Bismarck miał rację, gdy mówił, że polityka cesarza zmieni się w dniu jego odejścia. Giers proponował, by zamiast traktatu wymienić choćby noty lub listy monarchów, a 15 maja zgodził się nawet zrezygnować z tajnego protokołu i zapisów o Bułgarii. Berlin odpowiedział, że chce prowadzić politykę „prostą i przejrzystą” i żadnego traktatu nie będzie. 18 czerwca układ wygasł.

Amerykański historyk Sidney Fay uważał, że znaczenie tej decyzji przesadzono, bo do zbliżenia Rosji z Francją prowadziły także inne przyczyny. Rosja została jednak bez zobowiązań wobec Niemiec, a rok później francuska eskadra przypłynęła z wizytą do Kronsztadu. Bismarck ujawnił istnienie traktatu w prasie w 1896 roku, a jego tekst opublikowano dopiero w 1918 roku.