Rewolucje w Rosji 1917

Rewolucje w Rosji w 1917 roku to dwa przewroty, które w ciągu niespełna ośmiu miesięcy zmiotły monarchię Romanowów i wyniosły do władzy bolszewików. W marcu zbuntował się garnizon Piotrogrodu, car Mikołaj II zrzekł się tronu, a władzę objął Rząd Tymczasowy, który musiał dzielić ją z radami. Rząd nie dał żołnierzom pokoju ani chłopom ziemi, a nieudana ofensywa i sprawa Korniłowa odebrały mu resztki autorytetu. 7 listopada 1917 roku bolszewicy Włodzimierza Lenina przejęli władzę, wkrótce rozpędzili wybrany przez cały naród parlament, a 3 marca 1918 roku zawarli z państwami centralnymi pokój w Brześciu i wyprowadzili Rosję z wojny.

Rosja na wojnie (1914–1916)

Rosja weszła do wojny na początku sierpnia 1914 roku. Już pod koniec miesiąca Niemcy okrążyli i zniszczyli pod Tannenbergiem rosyjską 2 Armię, choć w Galicji Rosjanie pobili główne siły Austro-Węgier i zajęli Lwów. 2 maja 1915 roku armie Augusta von Mackensena przełamały front pod Gorlicami i zaczął się wielki odwrót. Latem Rosja straciła Galicję, Królestwo Polskie i część Litwy, a 5 sierpnia Niemcy weszli do Warszawy. Na wschód ciągnęła fala uchodźców, nazywana bieżeństwem. W całej wojnie Rosja straciła według różnych szacunków od 1,7 do 2,25 miliona żołnierzy.

5 września 1915 roku car przyjechał do Kwatery Głównej pod Mohylewem i sam objął naczelne dowództwo. Zrobił to wbrew niemal wszystkim ministrom i odtąd odpowiadał osobiście za każdą klęskę. Autorytet monarchii podkopywały ciągłe zmiany ministrów i pogłoski o wpływach Grigorija Rasputina i „niemieckiej” cesarzowej Aleksandry Fiodorownej. W listopadzie 1916 roku przywódca kadetów Pawieł Milukow wyliczał z trybuny Dumy porażki i nadużycia rządu, pytając: „Co to jest: głupota czy zdrada?”. Zabójstwo Rasputina 30 grudnia 1916 roku niczego nie zmieniło, a car oddał rząd Nikołajowi Golicynowi, który sam nie chciał tego urzędu.

Wojna rujnowała też gospodarkę. Inflacja zjadała płace, a zawodzący transport sprawiał, że w miastach brakowało chleba i opału, choć zboża w kraju nie brakowało. Armia potrafiła jeszcze zwyciężać: 4 czerwca 1916 roku ruszyła ofensywa Brusiłowa, największe zwycięstwo armii rosyjskiej w tej wojnie. W kolejnych, coraz krwawszych natarciach Rosjanie stracili jednak setki tysięcy ludzi. Gdy w lutym następnego roku sprzymierzeni obradowali na konferencji w Piotrogrodzie, wyjechali z niepokojem, ale bez przekonania, że rewolucja jest blisko.

Rewolucja lutowa

8 marca 1917 roku, w Międzynarodowy Dzień Kobiet, robotnice kilku piotrogrodzkich fabryk włókienniczych porzuciły pracę i ruszyły do sąsiednich zakładów. Tak zaczęły się strajki i demonstracje, które przez cztery dni ogarniały miasto. 12 marca, dzień po tym, jak żołnierze strzelali do tłumu, zbuntował się garnizon. Rano oddział szkolny batalionu zapasowego Wołyńskiego Pułku Gwardii zabił swojego dowódcę, a potem pułk po pułku przechodził na stronę robotników. Garnizon liczył około 160 tysięcy żołnierzy, głównie rekrutów i rekonwalescentów, a policja zaledwie około 3,5 tysiąca ludzi. Do wieczora powstańcy opanowali większą część stolicy, zdobyli arsenał i otworzyli więzienia.

Tego samego dnia w Pałacu Taurydzkim powstały dwa ośrodki władzy: Komitet Tymczasowy Dumy z Michaiłem Rodzianką na czele i, zwołana przez socjalistów, głównie mienszewików, Piotrogrodzka Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich. Tak zrodziła się „dwuwładza”. 14 marca Rada wydała rozkaz nr 1, który kazał wybierać we wszystkich oddziałach komitety żołnierskie, oddawał broń pod ich kontrolę i w sprawach politycznych podporządkowywał żołnierzy Radzie. 15 marca Milukow ogłosił skład Rządu Tymczasowego z księciem Gieorgijem Lwowem na czele. Rząd miał sprawować władzę do czasu, gdy o ustroju państwa rozstrzygnie Zgromadzenie Ustawodawcze. Rada tymczasem na własną rękę administrowała i stanowiła prawa, często nawet nie informując o tym rządu.

Car próbował wrócić z Mohylewa do Carskiego Sioła, ale jego pociąg zawrócono i stanął w Pskowie. Tam generał Nikołaj Ruzski przekonywał go do rządu odpowiedzialnego przed Dumą, a szef sztabu Michaił Aleksiejew zapytał o zdanie dowódców frontów. Wszyscy, z wielkim księciem Mikołajem Mikołajewiczem i generałem Aleksiejem Brusiłowem, opowiedzieli się za abdykacją. Późnym wieczorem 15 marca Mikołaj II zrzekł się tronu za siebie i za syna na rzecz brata, wielkiego księcia Michała. Następnego dnia Michał odmówił przyjęcia korony do czasu decyzji Zgromadzenia Ustawodawczego i ponad trzystuletnie panowanie Romanowów dobiegło końca. 14 września Rząd Tymczasowy proklamował republikę.

Rząd Tymczasowy i wojna

Najbardziej dzieliła rząd i Radę wojna. Rada od wiosny głosiła hasło pokoju bez aneksji i kontrybucji, a rząd chciał dotrzymać zobowiązań wobec sojuszników. 9 kwietnia rząd zatwierdził kompromisową deklarację o celach wojny, która wyrzekała się zaboru cudzych ziem. Gdy jednak 3 maja gazety wydrukowały notę Milukowa do sprzymierzonych, zapewniającą, że Rosja chce doprowadzić wojnę „do zdecydowanego zwycięstwa”, uzbrojone oddziały garnizonu wyszły na ulice. Kryzys kwietniowy zmusił do odejścia Milukowa i ministra wojny Aleksandra Guczkowa, a 18 maja powstał pierwszy rząd koalicyjny z udziałem socjalistów. Ministrem wojny został w nim Aleksander Kiereński.

Tymczasem 16 kwietnia na Dworzec Fiński w Piotrogrodzie wrócił z emigracji Lenin, przywódca bolszewików. Przez Niemcy jechał za zgodą Berlina w wagonie nazwanym potem „zaplombowanym”, bo Niemcy liczyli, że ten nieprzejednany przeciwnik wojny osłabi Rosję od środka. Następnego dnia przedstawił swój program, znany jako tezy kwietniowe: żadnego poparcia dla Rządu Tymczasowego, cała władza w ręce rad. Większość socjalistów, także wielu bolszewików, uznała to za szaleństwo. Lenin stał wtedy na czele niewielkiej partii, która w Radzie Piotrogrodzkiej była w mniejszości.

Rząd uznał, że zwycięstwo wzmocni rewolucyjną Rosję i przywróci dyscyplinę w wojsku. 1 lipca ruszyła ofensywa Kiereńskiego w Galicji Wschodniej. Pod Zborowem Rosjanie i walcząca u ich boku brygada czechosłowacka rozbili dwie austro-węgierskie dywizje, a 8 Armia generała Ławra Korniłowa zdobyła Halicz i Kałusz. W połowie lipca natarcie wygasło, bo rosyjskie oddziały coraz częściej odmawiały pójścia do ataku. 19 lipca Niemcy i Austriacy uderzyli spod Złoczowa i w ciągu kilkunastu dni Rosjanie stracili prawie całą Galicję Wschodnią. 25 lipca, w dniu upadku Tarnopola, rząd przywrócił na froncie karę śmierci.

W tych samych dniach w stolicy wybuchły zamieszki. 16 lipca wyszli na ulice z bronią żołnierze 1 Pułku Karabinów Maszynowych, a za nimi tysiące robotników i marynarze z Kronsztadu, z hasłem „Cała władza w ręce rad!”. Dni lipcowe nie miały jasnego celu ani zdecydowanego przywództwa i 18 lipca było po wszystkim. Rząd ogłosił, że bolszewicy działają na zlecenie Niemiec. Lenin ukrył się, a w sierpniu przedostał się do Finlandii, Lew Trocki zaś trafił do więzienia. 21 lipca Kiereński został premierem, a 31 lipca powierzył naczelne dowództwo Korniłowowi.

Generał domagał się kary śmierci także na tyłach i ograniczenia roli komitetów żołnierskich, a premier, który musiał liczyć się z radami, zwlekał. 3 września Niemcy zdobyli Rygę, a kilka dni później spór naczelnego wodza z premierem przerodził się w otwarty konflikt. 8 września Kiereński uznał żądania, które przywiózł mu z Mohylewa pośrednik, za ultimatum i w nocy odwołał Korniłowa. Generał odmówił złożenia dowództwa, a wysłana wcześniej pod stolicę kawaleria generała Krymowa nie zatrzymała się. Tak zaczął się pucz Korniłowa.

Bunt rozpadł się bez walki. Kolejarze rozbierali tory i kierowali pociągi z kawalerią na boczne linie, a na stacjach czekali agitatorzy z rad. 14 września Aleksiejew aresztował Korniłowa w Mohylewie. Największymi wygranymi okazali się bolszewicy. To oni najskuteczniej organizowali obronę stolicy, a Czerwona Gwardia zachowała broń wydaną do walki z Korniłowem. W ciągu kilku tygodni bolszewicy przejęli rady obu stolic, a Kiereński stracił zaufanie zarówno prawicy, jak i lewicy.

Przewrót bolszewicki

Lenin od końca września nalegał w listach do Komitetu Centralnego, że trzeba natychmiast brać władzę. 23 października Komitet uchwalił, że powstanie zbrojne jest na porządku dnia. Przewodniczącym Rady Piotrogrodzkiej był już wtedy Trocki, a narzędziem przewrotu stał się jej Komitet Wojskowo-Rewolucyjny, którym w praktyce kierował. Komisarze komitetu przejęli władzę w koszarach, więc rząd został bez wojska w stolicy, zanim padł pierwszy strzał.

W nocy z 6 na 7 listopada oddziały komitetu, czyli czerwonogwardziści, żołnierze garnizonu i marynarze, niemal bez walki zajęły mosty, dworce, telegraf i Bank Państwowy. O dziesiątej rano 7 listopada komitet ogłosił, że Rząd Tymczasowy został obalony. Kiereński wyjechał szukać wojska na froncie, a jego ministrów, zamkniętych w Pałacu Zimowym, aresztowano około 2.10 w nocy. Szturm, który radzieckie filmy przedstawiały jako masowy bój, był w gruncie rzeczy długim, chaotycznym oblężeniem prawie bezbronnego budynku. Kozacy, z którymi Kiereński wracał na stolicę, wycofali się po walce pod Pułkowem, a obalony premier uciekł z Gatczyny przebrany za marynarza.

8 listopada II Wszechrosyjski Zjazd Rad, z którego mienszewicy i prawicowi eserowcy wyszli na znak protestu, uchwalił dekret o pokoju i dekret o ziemi. Powołał też Radę Komisarzy Ludowych z Leninem na czele, a ludowym komisarzem spraw zagranicznych został Trocki. Dekret o pokoju proponował wszystkim walczącym narodom natychmiastowe rokowania o pokój „bez aneksji i bez kontrybucji”. Dekret o ziemi znosił bez odszkodowania obszarniczą własność ziemi. Był to w istocie program rolny eserowców, który zatwierdzał to, co chłopi w wielu guberniach już robili.

Zgodnie z obietnicą rewolucji lutowej 25 listopada zaczęły się wybory do Wszechrosyjskiego Zgromadzenia Ustawodawczego. Były to pierwsze w dziejach Rosji wybory powszechne, w których głosowały także kobiety. Wygrali je eserowcy, partia chłopów, którzy zdobyli około 38 procent głosów, a bolszewicy dostali około 23–24 procent. Konstytuanta zebrała się 18 stycznia 1918 roku i obradowała niespełna trzynaście godzin. Nad ranem 19 stycznia dowódca warty przerwał obrady, a rząd Lenina rozwiązał zgromadzenie. Był to koniec rosyjskiej demokracji parlamentarnej zrodzonej w rewolucji lutowej.

Brześć: wyjście z wojny

Lenin traktował dekret o pokoju poważnie. W nocy z 20 na 21 listopada Rada Komisarzy Ludowych kazała naczelnemu dowództwu zaproponować nieprzyjacielowi wstrzymanie działań wojennych. Generała Nikołaja Duchonina, który odmówił, odwołano, a 3 grudnia, gdy do Kwatery Głównej w Mohylewie przyjechał nowy naczelny wódz Nikołaj Krylenko, tłum żołnierzy i marynarzy zabił go na peronie. 15 grudnia w Brześciu Litewskim podpisano rozejm z Niemcami, Austro-Węgrami, Bułgarią i Turcją, co dla Rosji oznaczało faktyczne wyjście z wojny. 22 grudnia zaczęły się rokowania pokojowe.

Od stycznia delegacji radzieckiej przewodniczył Trocki. Rokowania utknęły na sprawie granicy, a w lutym cesarz Wilhelm II kazał żądać od Rosji zrzeczenia się nie tylko Kurlandii i Litwy, lecz także Inflant i Estonii. 9 lutego 1918 roku państwa centralne zawarły osobny pokój z Ukraińską Republiką Ludową. Nazajutrz Trocki ogłosił formułę „ani wojna, ani pokój”: Rosja kończy wojnę i demobilizuje armię, ale traktatu na warunkach niemieckich nie podpisze. Generał Max Hoffmann skwitował to okrzykiem „Niesłychane!”.

18 lutego Niemcy ruszyli na wschód. Rozpadająca się armia rosyjska prawie nie stawiała oporu i w czasie operacji Faustschlag niewielkie oddziały, przewożone koleją od stacji do stacji, zajmowały w ciągu kilku dni miasta, o które w latach 1915–1917 toczono wielomiesięczne bitwy, wśród nich Psków i Rewel. W nocy z 18 na 19 lutego Lenin i Trocki zgodzili się podpisać pokój, ale musieli przyjąć warunki znacznie cięższe niż te, które odrzucali w styczniu. 3 marca 1918 roku Rosja Radziecka podpisała traktat brzeski. Wyrzekła się zwierzchnictwa nad Polską, Litwą i Kurlandią, zgodziła się opuścić Inflanty, Estonię, Finlandię i Ukrainę oraz oddać Turcji okręgi Karsu, Ardahanu i Batumi. Według często przytaczanych danych na oderwanych ziemiach mieszkało około 56 milionów ludzi, mniej więcej jedna trzecia ludności europejskiej części cesarstwa.

Spór o pokój omal nie rozbił partii bolszewickiej, ale umocnił pozycję Lenina, który jako jedyny od początku przewidywał taki rozwój wypadków. Z obawy przed nowym niemieckim uderzeniem rząd radziecki przeniósł się do Moskwy. W połowie marca traktat ratyfikował zjazd rad, a lewicowi eserowcy na znak protestu opuścili Radę Komisarzy Ludowych. Pokój przetrwał niespełna dziewięć miesięcy. W rozejmie z 11 listopada 1918 roku Niemcy musiały się go wyrzec, a 13 listopada władze radzieckie uznały go za nieważny.

Początek wojny domowej

Przeciwnicy bolszewików zbierali się na południu, nad Donem, gdzie powstała Armia Ochotnicza. 22 lutego 1918 roku Korniłow wydał rozkaz opuszczenia Rostowa nad Donem i tak zaczął się marsz lodowy, legenda białych. Bolszewicy budowali własną siłę: 28 stycznia 1918 roku Rada Komisarzy Ludowych przyjęła dekret o utworzeniu Armii Czerwonej, a już 20 grudnia 1917 roku powołała Czeka, komisję do walki z kontrrewolucją, z Feliksem Dzierżyńskim na czele.

Punktem zwrotnym okazał się bunt Korpusu Czechosłowackiego. Jego żołnierze jechali przez Rosję do Władywostoku, by stamtąd popłynąć do Francji. 25 maja 1918 roku Trocki, już jako komisarz do spraw wojskowych, kazał ich rozbroić, ale Czechosłowacy w ciągu kilku dni opanowali najważniejsze odcinki Kolei Transsyberyjskiej. W zajętej przez nich Samarze grupa posłów rozpędzonej Konstytuanty utworzyła antybolszewicki rząd, Komucz. W nocy z 16 na 17 lipca, gdy do Jekaterynburga zbliżali się Czechosłowacy, bolszewicy zamordowali tam byłego cara, jego żonę, pięcioro dzieci i czworo ludzi, którzy towarzyszyli im w niewoli.

30 sierpnia 1918 roku w Moskwie padły strzały do Lenina, a na miejscu zatrzymano eserkę Fanny Kapłan. 5 września rząd przyjął uchwałę o czerwonym terrorze. 18 listopada 1918 roku w Omsku pełnię władzy przejął admirał Aleksandr Kołczak, który przyjął tytuł Najwyższego Władcy. Kraj pogrążył się w wojnie domowej, która pochłonęła ponad siedem milionów ofiar.

Skutki dla wojny i dla Polski

Dla Ententy przewrót bolszewicki oznaczał groźbę, że jej wschodni sojusznik wycofa się z wojny, a dla Niemiec nadzieję na przerzucenie dywizji ze wschodu na zachód. Po pokoju z Rosją i zimowym przerzucie dywizji ze wschodu Niemcy zebrali do wiosennej ofensywy 63 dywizje. Zwycięstwo na wschodzie okazało się jednak pozorne. Zajęte ziemie trzeba było obsadzić i pilnować, zboże z Ukrainy okazało się znacznie skromniejsze od oczekiwań, a na wschodzie zostały dziesiątki dywizji, których zabrakło w wiosennej ofensywie na zachodzie.

Dla Polaków upadek caratu był przełomem. 27 marca 1917 roku Rada Piotrogrodzka ogłosiła, że Polska ma prawo do całkowitej niepodległości. 30 marca Rząd Tymczasowy w odezwie do Polaków po raz pierwszy oficjalnie uznał ich prawo do niepodległego państwa, utworzonego ze wszystkich ziem zamieszkanych w większości przez naród polski. Państwo to miało być jednak połączone z Rosją „wolnym sojuszem wojskowym”. Dopóki trwał sojusz z carem, Francja i Wielka Brytania traktowały sprawę polską jako wewnętrzną sprawę Rosji. Teraz Wielka Brytania zapewniła Rząd Tymczasowy, że w pełni popiera zasadę niepodległej i zjednoczonej Polski.

Rewolucja otworzyła też drogę polskiemu wojsku w Rosji. W odwodzie ofensywy Kiereńskiego stała polska dywizja strzelców, a 24 lipca 1917 roku polscy ułani szarżowali pod Krechowcami. Latem z inicjatywy Naczelnego Polskiego Komitetu Wojskowego powstał I Korpus Polski generała Józefa Dowbor-Muśnickiego, który w połowie stycznia 1918 roku liczył około 29 tysięcy ludzi. Gdy bolszewicy kazali go rozformować, 25 stycznia stanął do walki z nimi. Część II Brygady Legionów przebiła się pod Rarańczą do II Korpusu Polskiego, który 11 maja Niemcy rozbili pod Kaniowem.

Luty czy marzec? Daty i spory historyków

Rosja posługiwała się kalendarzem juliańskim, który w XX wieku opóźniał się o 13 dni wobec gregoriańskiego. Dlatego rewolucję, która według naszego kalendarza wybuchła w marcu, nazywa się lutową: według kalendarza juliańskiego garnizon zbuntował się 27 lutego, a car abdykował 2 marca. Z tego samego powodu przewrót bolszewicki z 7 listopada, 25 października starego stylu, przeszedł do historii jako rewolucja październikowa. Rosja Radziecka przyjęła kalendarz gregoriański w lutym 1918 roku: po 31 stycznia nastąpił od razu 14 lutego. Na naszej stronie wszystkie daty podajemy według kalendarza gregoriańskiego, a daty juliańskie dodajemy w nawiasie.

Mniej sporów budzi rewolucja lutowa. Jej katalizatorem był przede wszystkim udział imperium w wojnie: położenie na froncie, braki żywności i rosnące ceny. Nazywano ją potem „bezkrwawą”, ale tak nie było. Według zestawień Ziemgoru, organizacji ziemstw i miast, w dniach przewrotu w Piotrogrodzie zginęło lub zostało rannych około 1440 osób. Historyk Piotr Osęka uważa, że wydarzenia z listopada 1917 roku były typowym zamachem stanu, a prawdziwa rewolucja miała miejsce w lutym, gdy obalono reżim carski.

O październik historycy spierają się od ponad stu lat. W PRL mówiono zwykle o „Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej”, a przeciwnicy bolszewików od początku mówili o zamachu stanu jednej partii. Jak pisze Alicja Kulecka z Uniwersytetu Warszawskiego, historiografia pyta przede wszystkim, czy październik był rewolucją społeczną, wynikiem niezadowolenia mas, czy zamachem stanu wąskiej partyjnej elity skupionej wokół wodza. Rosyjski historyk Borys Sokołow podkreśla, że nie można go sprowadzać do banalnego przewrotu wojskowego, bo Rząd Tymczasowy nie miał w październiku 1917 roku masowego poparcia i to przesądziło o jego obaleniu.

Podobnie ocenia się dni lipcowe. Według Richarda Pipesa była to nieudana próba zamachu stanu, a większość historyków, jak Alexander Rabinowitch i William Chamberlin, uważa raczej, że ruch wyszedł od rozgoryczonych żołnierzy i robotników. Pipes uważał też, że w pewnym sensie bolszewicy objęli rządy w Rosji nie tyle w październiku 1917, co w styczniu 1918 roku, bo dopiero rozpędzając Konstytuantę pokazali, że nie zamierzają liczyć się z wolą wyborców. Ocenę październikowej nocy zmienia też to, co przyszło po niej: Czeka, czerwony terror i wojna domowa.