Moskwa stolicą Rosji

12 marca 1918 roku „Izwiestija”, dziennik Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego, opublikowały rządowy komunikat o przeniesieniu władzy radzieckiej z Piotrogrodu do Moskwy. Ogłoszono to już po fakcie. Poprzedniego wieczoru do Moskwy przyjechał specjalny pociąg z przewodniczącym Rady Komisarzy Ludowych Włodzimierzem Leninem i częścią rządu. Miasto, w którym jeszcze w listopadzie bolszewicy musieli zdobywać władzę artylerią, po raz pierwszy od czasów Piotra Wielkiego, który na początku XVIII wieku przeniósł dwór nad Newę, stało się znowu stolicą Rosji. Pozostaje nią do dziś.

Dlaczego Moskwa

Rada Komisarzy Ludowych postanowiła opuścić Piotrogród 26 lutego, w najczarniejszych dniach niemieckiej ofensywy. Wojska niemieckie zajęły wtedy Psków i Rewel, a potem doszły do Narwy, około 150 kilometrów od stolicy. Nikt nie wiedział, czy Niemcy zatrzymają się na linii rozejmowej. Traktat brzeski, podpisany 3 marca, nie rozwiał tych obaw. Rosja musiała oddać Inflanty i Estonię, a granica z niepodległą Finlandią, w której toczyła się wojna domowa, biegła zaledwie około 35 kilometrów od Piotrogrodu. Miasto leżało na skraju państwa, w zasięgu niemieckiej floty i wojsk stojących w Estonii. Część ambasad, w tym amerykańska, wyjechała z miasta już pod koniec lutego i przeniosła się do Wołogdy.

Były też powody wewnętrzne. Piotrogród głodował, garnizon był niepewny, na ulicach roiło się od dezerterów i przestępców, a w fabrykach rosło niezadowolenie. Moskwa leżała w środku kraju, w węźle kolei prowadzących na wschód i południe, z dala od frontu. Przeprowadzce sprzeciwiał się przewodniczący rady piotrogrodzkiej Grigorij Zinowjew, który obawiał się utraty znaczenia. Po wyjeździe rządu władze miasta przyjęły nazwę Piotrogrodzkiej Komuny Pracy.

Nocny pociąg

Przenosiny zorganizował zarządca spraw Rady Komisarzy Ludowych Władimir Boncz-Brujewicz, osobisty sekretarz Lenina. Przygotowania trzymano w tajemnicy. Rozpuszczono pogłoskę, że rząd przenosi się do Niżnego Nowogrodu. W nocy z 10 na 11 marca pociąg specjalny nr 4001 wyruszył nie z któregoś z wielkich dworców, lecz z bocznego posterunku towarowego na przedmieściach Piotrogrodu. Lenin jechał z żoną Nadieżdą Krupską i siostrą Marią, a pociągu pilnowali strzelcy łotewscy. Okna zasłonięto, a w przedziałach nie zapalano świateł. Na stacji Małaja Wiszera skład stanął obok pociągu z uzbrojonymi, wrogo nastawionymi marynarzami-anarchistami, których Łotysze rozbroili.

Wieczorem 11 marca pociąg dotarł do Moskwy. Lenin zamieszkał najpierw w hotelu „National”, przemianowanym na Pierwszy Dom Rad, w apartamencie nr 107, a wkrótce przeniósł się na Kreml, który stał się siedzibą rządu. Za nim przyjeżdżały kolejne komisariaty i urzędy. 12 marca w „Izwiestiach” ukazał się komunikat podpisany przez Lwa Trockiego w imieniu komitetu rewolucyjnego przy radzie piotrogrodzkiej. Wyjaśniał, że niemieccy imperialiści pozostają śmiertelnymi wrogami rewolucji, a Piotrogród jest zbyt odsłonięty.

Stolica na stałe

Przeniesienie miało być tymczasowe, ale okazało się trwałe. 14 marca w Moskwie zebrał się IV Nadzwyczajny Zjazd Rad, który ratyfikował traktat brzeski, a 16 marca zatwierdził przeniesienie stolicy. Odtąd Moskwa była centrum władzy radzieckiej, a od 1922 roku stolicą Związku Radzieckiego. Piotrogród, kolebka obu rewolucji 1917 roku, stał się miastem prowincjonalnym, choć długo jeszcze pozostawał drugim ośrodkiem kraju.