Cziczerin i Trocki
13 marca 1918 roku Rada Komisarzy Ludowych przyjęła dymisję Lwa Trockiego z urzędu komisarza ludowego spraw zagranicznych i powierzyła mu sprawy wojskowe. Kierowanie komisariatem spraw zagranicznych przejął, na razie jako pełniący obowiązki, dotychczasowy zastępca Trockiego Gieorgij Cziczerin. Brytyjska kronika wojny notuje obie nominacje pod datą 8 marca. Biografie obu polityków i opracowania oparte na dokumentach radzieckich podają jednak 13 marca, a jako początek urzędowania Trockiego w nowym komisariacie część z nich wskazuje 14 marca.
Odejście Trockiego z dyplomacji było następstwem klęski jego polityki w Brześciu. Formuła „ani wojna, ani pokój”, ogłoszona 10 lutego, nie powstrzymała Niemców, którzy 18 lutego ruszyli do ofensywy i zmusili bolszewików do przyjęcia znacznie cięższych warunków. Trocki już 22 lutego zgłosił dymisję. Tłumaczył, że jego odejście przekona Niemców o rzeczywistej zmianie kursu i o tym, że Rosja naprawdę chce pokoju. Do Brześcia już nie pojechał, a traktat z 3 marca podpisała delegacja Grigorija Sokolnikowa, w której był także Cziczerin. Formalnie dymisję przyjęto dopiero po zjeździe partii bolszewickiej z 6–8 marca, gdy rząd przenosił się do Moskwy.
Nowy kierownik radzieckiej dyplomacji był postacią nietypową wśród bolszewików. Urodził się w 1872 roku w starej rodzinie szlacheckiej, daleko spokrewnionej z Puszkinem, i zaczynał karierę w archiwum carskiego ministerstwa spraw zagranicznych. Od 1904 roku żył na emigracji, gdzie związał się z mienszewikami. W czasie wojny prowadził w Londynie agitację antywojenną i pomagał rosyjskim emigrantom politycznym. W sierpniu 1917 roku Brytyjczycy aresztowali go jako zagrożenie dla bezpieczeństwa państwa. Uwolniono go na początku stycznia 1918 roku, gdy Trocki uzależnił od jego zwolnienia zgodę na wyjazd z Rosji obywateli brytyjskich. Według części opracowań chodziło także o ambasadora George’a Buchanana. Po powrocie do Piotrogrodu wstąpił do partii bolszewickiej i został zastępcą Trockiego. Na komisarza ludowego mianowano go formalnie 30 maja 1918 roku. Radziecką dyplomacją kierował do 1930 roku. Według brytyjskiego historyka Johna Wheeler-Bennetta brytyjski agent w Rosji Robert Bruce Lockhart wolał energię Trockiego od „subtelnej niejasności” Cziczerina. Lenin latem 1918 roku chwalił go jako pracownika „wspaniałego, nadzwyczaj sumiennego, mądrego i znającego się na rzeczy”.
Trocki objął komisariat, którym kierował dotąd Nikołaj Podwojski, a wkrótce stanął także na czele Najwyższej Rady Wojskowej, powołanej na początku marca do kierowania obroną kraju. Stanowisko naczelnego wodza, zajmowane przez Nikołaja Krylenkę, zlikwidowano. Trocki dostał zadanie, które wydawało się niewykonalne: zbudować od podstaw Armię Czerwoną w kraju, którego dawne wojsko się rozpadło, a ziemie zachodnie zajmowali Niemcy. W następnych miesiącach postawił na przymusowy pobór, przywrócenie dyscypliny i zatrudnianie byłych oficerów carskich pod nadzorem komisarzy politycznych, co budziło sprzeciw wielu bolszewików. W kwietniu objął także sprawy floty, a we wrześniu stanął na czele Rewolucyjnej Rady Wojskowej Republiki. Wojnę domową, która miała wkrótce wybuchnąć na dobre, prowadził jako twórca i przywódca Armii Czerwonej.