Józef Dowbor-Muśnicki

Józef Dowbor-Muśnicki był jednym z kilku polskich generałów armii carskiej, którzy po rewolucji 1917 roku postanowili budować w Rosji polskie wojsko. Jego I Korpus Polski był największą polską formacją na wschodzie, a dla wielu współczesnych pierwszym od powstania styczniowego wojskiem, które biło się pod polskimi znakami. W styczniu 1918 roku korpus stanął do walki z bolszewikami, zdobył Bobrujsk i stworzył nad Berezyną i Dnieprem polską enklawę, nazywaną od nazwiska dowódcy „Dowborią”. W maju, wobec niemieckiego ultimatum, Dowbor zgodził się rozwiązać korpus, za co przez całe dwudziestolecie jedni go potępiali, a inni bronili jako realistę, który oszczędził życie żołnierzy. Rok później, na czele powstania wielkopolskiego, zbudował z ochotniczych oddziałów regularną Armię Wielkopolską. Ani w Rosji, ani w Polsce nie był człowiekiem obozu Józefa Piłsudskiego, i ta rywalizacja zaciążyła na jego pamięci.

Przed wojną

Urodził się 25 października 1867 roku w majątku Garbów pod Sandomierzem, w ziemiańskiej rodzinie Muśnickich, wywodzącej się z litewskiego rodu Dowborów. Starszy brat, Konstanty, także został generałem armii rosyjskiej. Józef uczył się w gimnazjum w Radomiu, a potem w Korpusie Kadetów i w Konstantynowskiej Szkole Wojskowej w Petersburgu, którą ukończył w 1888 roku jako podporucznik piechoty. Służył w Kostromie, na Syberii i w Jarosławiu nad Wołgą. Ponieważ katolicy mieli w carskiej armii zamkniętą drogę do najwyższych stanowisk i do Akademii Sztabu Generalnego, w 1890 roku przeszedł na kalwinizm. W 1902 roku ukończył z wyróżnieniem Nikołajewską Akademię Sztabu Generalnego.

W wojnie rosyjsko-japońskiej był oficerem do zleceń w sztabie I Korpusu Syberyjskiego. Potem pracował w sztabach w Harbinie, Irkucku i Charkowie, a w 1912 roku został szefem sztabu 7 Dywizji Piechoty w Woroneżu. Był typowym zawodowym oficerem sztabu generalnego, który większość życia spędził daleko od kraju i z polską polityką nie miał przed wojną wiele wspólnego.

Na froncie 1914–1917

Z 7 Dywizją, wchodzącą w skład 5 Armii, wyruszył w sierpniu 1914 roku na front austriacki. Jego biografowie przypisują mu udział w sukcesach dywizji w bitwie pod Komarowem, za które otrzymał Złotą Broń św. Jerzego, a potem w bitwie pod Łodzią. Pod koniec listopada objął jako pułkownik dowództwo 14 Syberyjskiego Pułku Strzelców. Na jego czele walczył w lutym 1915 roku w pierwszej bitwie pod Przasnyszem i przy przeprawie przez Orzyc pod Starym Podosiem został ciężko ranny. Za walki z początku wojny dostał Order św. Jerzego IV klasy. Latem 1915 roku awansował na generała majora.

W latach 1916–1917 dowodził kolejno 123 i 38 Dywizją Piechoty, przez pewien czas był szefem sztabu 1 Armii, a wiosną 1917 roku, już jako generał lejtnant, objął XXXVIII Korpus Armijny na Białorusi. Był wtedy wysoko cenionym dowódcą liniowym, a jego późniejsi zwolennicy pisali nawet, że wymieniano go wśród kandydatów na wysokie stanowiska w rosyjskiej armii rewolucyjnej.

I Korpus Polski

Po rewolucji lutowej Rząd Tymczasowy zgodził się na tworzenie polskich oddziałów. W czerwcu 1917 roku zjazd wojskowych Polaków w Piotrogrodzie powołał Naczelny Polski Komitet Wojskowy, zwany Naczpolem, związany z narodowymi demokratami. W lipcu Naczpol zaproponował Dowborowi dowództwo I Korpusu Polskiego, które ten objął na początku sierpnia. Korpus formowano na Białorusi, między Mińskiem, Orszą i Smoleńskiem. Miał liczyć trzy dywizje strzelców i kilkadziesiąt tysięcy ludzi, ale władze rosyjskie zwlekały z przenoszeniem Polaków i wydawaniem sprzętu, a polska lewica agitowała przeciw wojsku, które nazywała narzędziem szlachty. W grudniu 1917 roku korpus liczył około 29 tysięcy żołnierzy, w tym bardzo wielu oficerów.

Dowbor budował go jako wojsko w starym stylu. Nie dopuścił komitetów żołnierskich, oficerowie zachowali władzę, a w miejsce rosyjskich epoletów wprowadzono polskie dystynkcje i orzełki. Po rewolucji październikowej ogłosił, że korpus nie będzie się mieszać w wewnętrzne spory rosyjskie. Dla bolszewików była to jednak siła kontrrewolucyjna. Naczelny wódz Nikołaj Krylenko żądał wprowadzenia komisarzy i wybieralnych dowódców, a potem demobilizacji. Dowbor odmówił, a w połowie stycznia 1918 roku nakazał skupić rozproszone oddziały w rejonie Rohaczowa, Żłobina i Bobrujska. Gdy bolszewicy zaczęli zatrzymywać i rozbrajać polskie transporty, postawił ultimatum. 25 stycznia w południe minął jego termin i zaczęła się wojna, którą po stronie sowieckiej prowadził Jukums Vācietis. Krylenko ogłosił Dowbora „wrogiem rewolucji” wyjętym spod prawa.

Część pułków zatrzymano i rozbrojono w drodze, a liczebność korpusu spadła według części autorów do około 12 tysięcy ludzi. Na początku lutego Polacy niemal bez walki opanowali jednak twierdzę bobrujską z jej magazynami, co dało korpusowi bazę. W następnych tygodniach walczyli pod Rohaczowem, Żłobinem i Osipowiczami, a w nocy z 19 na 20 lutego polscy konspiratorzy i żołnierze korpusu na krótko opanowali Mińsk. Według socjalisty Mieczysława Niedziałkowskiego oddziały Dowbora pacyfikowały wtedy białoruskie wsie, co miało na długo zrazić Białorusinów do Polaków.

Dowboria

Położenie korpusu odmieniła niemiecka ofensywa, która ruszyła 18 lutego po zerwaniu rokowań w Brześciu. Walka z Niemcami nie wchodziła w grę, a z bolszewikami nie rokowała trwałego powodzenia. Dowbor podjął więc rozmowy i w Bobrujsku zawarł z Niemcami porozumienie, datowane na 25–26 lutego 1918 roku. Korpus uznano za wojsko neutralne, zachował broń i otrzymał obszar między Dnieprem a koleją Słuck–Osipowicze, na którym objął tymczasową administrację. Na początku marca generał uznał zwierzchnictwo warszawskiej Rady Regencyjnej, licząc, że to uchroni jego wojsko przed rozbrojeniem, a korpus złożył przysięgę władzom Królestwa Polskiego.

Tak powstała „Dowboria”, enklawa licząca według Instytutu Pamięci Narodowej około 19 tysięcy kilometrów kwadratowych. Administrację cywilną przejął w marcu zarząd wyłoniony przez polskich działaczy ziemi mińskiej. Unieważniono bolszewickie dekrety o zniesieniu własności, więc do majątków wracali ziemianie. W Bobrujsku wychodziła polska prasa, działały szkoły i organizacje, a 3 maja korpus urządził wielką defiladę. Według IPN pod koniec kwietnia liczył znów tyle żołnierzy co w grudniu. Porozumienie z Niemcami od początku budziło jednak spory. Narodowi demokraci i lewica zarzucali generałowi przejście na stronę niemiecką, a w korpusie zawiązała się konspiracja młodych oficerów związanych z Polską Organizacją Wojskową.

Po pokoju brzeskim polskie wojsko przestało być Niemcom potrzebne. W maju dowódca niemieckiej 10 Armii, generał Erich von Falkenhayn, postawił ultimatum: korpus złoży broń albo zostanie rozbrojony siłą. Pod naciskiem Berlina Rada Regencyjna wycofała się z politycznego patronatu nad korpusem. Dowbor uznał, że walka z wielokrotnie silniejszymi Niemcami skończyłaby się rzezią, a marsz na wschód oddałby żołnierzy w ręce bolszewików. 21 maja 1918 roku generał Aleksander Karnicki podpisał w jego imieniu w Mińsku umowę o rozwiązaniu korpusu, która zapewniała żołnierzom swobodny powrót do domów. Dziesięć dni wcześniej Niemcy rozbili pod Kaniowem II Korpus Polski.

W nocy z 21 na 22 maja konspiratorzy, wśród nich Leopold Lis-Kula i Przemysław Barthel de Weydenthal, aresztowali generała i próbowali poprowadzić korpus do walki z Niemcami. Żołnierze odmówili wykonywania ich rozkazów i rano Dowbor odzyskał dowództwo. Przywódcom puczu pozwolił odejść, ale oskarżył ich publicznie o tchórzostwo i działanie za obce pieniądze, i nigdy tego zarzutu nie odwołał. Do początku lipca Niemcy przewieźli do Królestwa około 23,5 tysiąca żołnierzy korpusu. Dowbor opuścił Bobrujsk jako jeden z ostatnich i zamieszkał w Staszowie.

Po wojnie

6 stycznia 1919 roku Naczelna Rada Ludowa wezwała go do Poznania. Za zgodą Piłsudskiego objął 16 stycznia od majora Stanisława Taczaka dowództwo powstania wielkopolskiego. Wprowadził pobór, odsunął od wpływu na wojsko rady żołnierskie i oficerów o radykalnych poglądach i zbudował Armię Wielkopolską, która według jego biografów doszła do blisko 100 tysięcy ludzi. Popierał marsz na Pomorze i Gdańsk, a sprzeciwiał się wysyłaniu wielkopolskich oddziałów na wschód. W marcu 1919 roku został generałem broni, a potem przeprowadził włączenie Armii Wielkopolskiej do Wojska Polskiego. W 1920 roku odmówił objęcia kolejnych dowództw, które proponował mu Piłsudski, i w październiku przeniesiono go do rezerwy. Osiadł w majątku Lusowo pod Poznaniem, przemianowanym na Batorowo, gdzie spisywał wspomnienia i porządkował akta korpusu. Podczas przewrotu majowego stanął po stronie rządu. Zmarł w Batorowie 26 października 1937 roku. Jego córka Janina zginęła w 1940 roku w Katyniu jako jedyna kobieta wśród zamordowanych tam polskich jeńców.

Ocena

Dowbor-Muśnicki pozostaje postacią sporną. Przeciwnicy, zwłaszcza piłsudczycy, zarzucali mu zruszczenie, ugodę z Niemcami i niehonorowe rozwiązanie korpusu bez walki. Tak pisali o nim Melchior Wańkowicz, uczestnik puczu w Bobrujsku, i historyk Wacław Lipiński. Zwolennicy, skupieni w międzywojennym Stowarzyszeniu Dowborczyków, uważali, że oszczędził krew żołnierzy, którzy kilka miesięcy później stanęli wśród pierwszych do rozbrajania Niemców w Królestwie i tworzenia Wojska Polskiego. Część historyków przyznaje, że w 1918 roku generał miał bardzo wąskie pole manewru, a porozumienie z Niemcami było jedynym sposobem na ocalenie korpusu przed rozbiciem przez bolszewików. Nikt nie odmawia mu natomiast talentu organizatora, który dwukrotnie, w Bobrujsku i w Poznaniu, w trudnych warunkach zbudował zdyscyplinowane wojsko.

Za życia nie otrzymał żadnego polskiego odznaczenia państwowego, co jego zwolennicy przypisywali niechęci obozu sanacyjnego. Order Odrodzenia Polski nadano mu pośmiertnie w 1998 roku, a Order Orła Białego w 2018, w setną rocznicę powstania wielkopolskiego.