Rozwiązanie I Korpusu Polskiego

Rankiem 21 maja 1918 roku w Mińsku niemiecki porucznik von Bredow przedstawił generałowi Aleksandrowi Karnickiemu, zastępcy dowódcy I Korpusu Polskiego, warunki, które miały charakter ultimatum. Korpus miał natychmiast przejść pod rozkazy niemieckiego dowództwa na wschodzie, a potem zostać całkowicie rozformowany. Odpowiedzi Niemcy żądali do godziny 18. Generał Józef Dowbor-Muśnicki, który został w Bobrujsku, uznał, że wyjścia nie ma, i polecił umowę podpisać, zastrzegając, że jest ona dyktatem. Karnicki złożył podpis w jego imieniu. Tak skończyła się wojskowa historia korpusu, który od stycznia walczył z bolszewikami, a od lutego żył pod niemiecką osłoną na mocy konwencji bobrujskiej.

Droga do ultimatum

Po pokoju brzeskim Niemcy przestali potrzebować polskiego wojska nad Berezyną. Według Adama Miodowskiego już 9 marca major von Wulffen, przedstawiciel niemieckiego dowództwa na wschodzie, wspomniał w piśmie, że korpus powinien wracać do kraju partiami po około tysiąc ludzi miesięcznie. Rozmowy w Bobrujsku 20 i 21 marca nie dały nowej umowy, tylko protokół rozbieżności, ale pierwszy tysiąc żołnierzy zdemobilizowano w kwietniu. 9 kwietnia w Brześciu, w obecności wysłanników Rady Regencyjnej, Dowbor uznał zwierzchnią władzę generała-gubernatora warszawskiego Hansa von Beselera nad korpusem. 8 maja Beseler zawiadomił regentów, że nie będą mieli na losy korpusu żadnego wpływu. 10 maja Rada Regencyjna zwolniła żołnierzy z niedawno złożonej przysięgi i zostawiła generałowi dalsze rokowania. Nazajutrz przyszedł telegram ze sztabu 10 Armii Ericha von Falkenhayna, który wzywał Dowbora do Mińska. Generał ze względów prestiżowych posłał Karnickiego.

Tego samego 11 maja Niemcy zaatakowali pod Kaniowem II Korpus Polski. Dowborczycy wciąż tymczasem odpierali bolszewików na wschodnim skraju swojego obszaru, 9 maja pod Mohylewem i 18 maja pod Nowym Bychowem. Ile ich było, źródła podają różnie. Według zestawienia z 10 maja korpus liczył 23 661 ludzi, w tym 14 117 żołnierzy frontowych, i prawie 10 tysięcy koni. Rafał Sierchuła i Wojciech Jerzy Muszyński piszą, że pod koniec kwietnia przekroczył 29 tysięcy, stan z grudnia 1917 roku.

Warunki

Umowa przewidywała, że korpus przestaje istnieć. Polakom udało się zapisać, że żołnierze nie zostaną jeńcami wojennymi i wrócą swobodnie do domów. Niemcy przejmowali broń, sprzęt i konie, a Radzie Regencyjnej odmówiono kontaktu z korpusem. Demobilizacja ruszyła od razu, według wytycznych Falkenhayna, które Dowbor ogłosił we własnym rozkazie. Generał wspominał później, że żołnierze „rozporządzeniu o demobilizacji ulegli, zaprzysięgając zemstę przy pierwszej do tego okazji”.

Noc buntu i rozjazd

Nie wszyscy chcieli się poddać. Późnym wieczorem 21 maja spiskowcy z Polskiej Organizacji Wojskowej, wśród nich podpułkownik Przemysław Barthel de Weydenthal „Barta” i kapitan Leopold Lis-Kula, aresztowali generała. Barta ogłosił się dowódcą, ale oficerowie i żołnierze odmówili wykonywania jego rozkazów i rankiem 22 maja Dowbor wyszedł z aresztu domowego. Według Miodowskiego kilkuset przeciwników kapitulacji ruszyło potem na Ukrainę, nad Kubań i do Murmańska, do mniejszych polskich oddziałów.

Pozostali odjeżdżali koleją na zachód. Sierchuła i Muszyński piszą, że ostatni transport opuścił Bobrujsk 7 czerwca, choć mniejsze grupy wyjeżdżały jeszcze później. Według innych opracowań ostatni żołnierze opuścili miasto na początku lipca, a ostatni transport odszedł 8 lipca. Wywieziono łącznie około 23,5 tysiąca ludzi, w tym 1800 oficerów. Większość, o ile nie pochodziła z Kresów, wróciła do Królestwa, bez broni, ale z wojskowym doświadczeniem i z niechęcią do Niemców.