Murmańsk w I wojnie światowej

Murmańsk jest dzieckiem tej wojny. Port nad Zatoką Kolską, na wybrzeżu Morza Barentsa, zbudowano od podstaw w latach 1915–1916, gdy Rosja została odcięta od swoich sojuszników, a kolej murmańska połączyła go z Piotrogrodem. Przez ostatni okres wojny na wschodzie przyjmował dostawy z Zachodu, bo w odróżnieniu od Archangielska nie zamarzał zimą. W 1918 roku stał się pierwszą bazą sojuszniczej interwencji na północy Rosji, która trwała do jesieni 1919 roku.

Port, który nie zamarza (1914–1916)

Od jesieni 1914 roku niemiecka flota zamykała Rosji drogę przez Bałtyk, a Turcja przez cieśniny czarnomorskie. Archangielsk nad Morzem Białym był skuty lodem przez mniej więcej pół roku, a Władywostok leżał na drugim końcu kraju, przy przeciążonej Kolei Transsyberyjskiej. Tymczasem brzegi Półwyspu Kolskiego, ogrzewane przez ciepły prąd morski, nie zamarzają nawet w środku zimy. W grudniu 1914 roku Rada Ministrów postanowiła poprowadzić tam tory z Pietrozawodska, a 1 stycznia 1915 roku zgodził się na to car Mikołaj II.

Ponad tysiąc kilometrów toru przez lasy, skały i bagna Karelii ułożono w około półtora roku. Pracowali przy nim najemni chłopi, Chińczycy i Finowie, a najciężej jeńcy z armii austro-węgierskiej i niemieckiej: według rosyjskich źródeł ponad 40 tysięcy, według niemieckiego historyka Georga Wurzera około 60 tysięcy. Rosyjskie dane mówią o ponad 600 zmarłych w szpitalikach przy budowie, Wurzer ocenia, że zginąć mogło nawet 25 tysięcy jeńców. Na końcu trasy, nad zatoką Siemionowską, w 1915 roku powstała osada portowa. 4 października 1916 roku uroczyście założono tam miasto Romanow-na-Murmanie, ostatnie miasto założone w Imperium Rosyjskim. W kwietniu 1917 roku, już po upadku caratu, nazwano je Murmańskiem.

Brama dostaw (1916–1917)

Kolej ogłoszono otwartą w grudniu 1916 roku, ale była to prowizorka: jeden tor, drewniane mosty i pociągi jadące z prędkością 11–12 km/h. Rząd rosyjski liczył, że przez zimę przejdzie przez Murmańsk 380 tysięcy ton amunicji i innych ładunków, w co Brytyjczycy wątpili. Od marca 1917 roku wyprawiano stąd co najmniej 200 wagonów na dobę. Drogą wokół Skandynawii do nowego portu przypłynęły też delegacje sojuszników na konferencję piotrogrodzką. Zimą 1917 roku w Murmańsku stacjonowała brytyjska eskadra kontradmirała Thomasa Kempa. Rosyjskiemu frontowi port i kolej pomogły jednak za późno.

Sojusznicy w Murmańsku (1918)

Po rewolucji w porcie leżały ogromne zapasy materiałów wojennych dostarczonych przez sojuszników. 1 marca 1918 roku, gdy w Brześciu ważyły się losy pokoju, Lew Trocki polecił miejscowej radzie przyjąć „wszelką pomoc misji sojuszniczych”, a 6 marca z pancernika Glory zeszli na ląd brytyjscy żołnierze piechoty morskiej. Po pokoju brzeskim i lądowaniu Niemców w Finlandii obawiano się, że Niemcy albo fińscy biali zajmą kolej i port i urządzą tu bazę okrętów podwodnych. W maju marynarze z krążownika Cochrane obronili Peczengę przed fińskimi ochotnikami, a 24 maja na amerykańskim krążowniku Olympia przypłynął generał Frederick Poole, który objął dowództwo sił sojuszniczych na północy Rosji.

Latem Murmańsk znalazł się między Moskwą a sojusznikami. Naciskany przez Berlin rząd Lenina zażądał wycofania obcych wojsk, ale region zależał od dostaw węgla i żywności z Zachodu. 23 czerwca przypłynęły posiłki generała Charlesa Maynarda, który wkrótce rozbroił oddziały czerwonogwardzistów jadące koleją na północ. 30 czerwca rada zerwała z Moskwą, a na początku lipca zawarła z przedstawicielami Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych i Francji porozumienie. Sojusznicy obiecali żywność i pomoc, a rada zachowała władzę w sprawach wewnętrznych regionu.

Przez Murmańsk wyjeżdżali z Rosji ludzie, którym nie wolno było zostać. W czerwcu 1918 roku z papierami serbskiego oficera przejechał tędy do Londynu Aleksander Kiereński. Generał Józef Haller po bitwie pod Kaniowem dotarł tu 26 czerwca, a na początku lipca odpłynął przez Szkocję do Francji. Do portu przybywały za to wojska: 26 lipca francuski batalion piechoty kolonialnej, a 2 września włoski korpus ekspedycyjny. W nocy z 30 na 31 lipca wypłynęła stąd wyprawa Poole’a, która 2 sierpnia weszła do Archangielska.

Koniec interwencji (1918–1919)

Z Murmańska sojusznicy pilnowali kolei aż do Morza Białego. Na początku października 1918 roku czerwoni Finowie z Legionu Murmańskiego, uzbrojeni i wyszkoleni przez Brytyjczyków, rozbili nad jeziorem Piaoziero ostatni oddział białych Finów. Rozejm z Niemcami nie zakończył tu walk, bo wojska sojusznicze stały już naprzeciw bolszewików. W pierwszym tygodniu marca 1919 roku brytyjski Gabinet Wojenny postanowił, że Archangielsk i Murmańsk mają zostać ewakuowane przed następną zimą. Po ewakuacji Archangielska ostatni Brytyjczycy odpłynęli z Murmańska 12 października 1919 roku.