Bitwa pod Uchtą

11 września 1918 roku w Karelii Białomorskiej, około 160 kilometrów na zachód od Kiemi, doszło do jednego z najważniejszych starć w walkach o tę krainę w 1918 roku. Pułk Karelski, sformowany przez Brytyjczyków z miejscowych Karelów, zaatakował fińskich ochotników we wsi Uchta, dziś osiedlu Kalewała nad jeziorem Środkowe Kujto. Brytyjska chronologia wojny notuje pod tą datą zajęcie „Uchtinskiej”. Tak Brytyjczycy nazywali Uchtę od nazwy miejscowej gminy, a Finowie nazywali ją Uhtua. Generał Charles Maynard, dowódca sojuszniczych wojsk w rejonie Murmańska, zameldował w swoim raporcie, że fińska Biała Gwardia poniosła tego dnia pod Uchtą „całkowitą klęskę”. Według niego wieś była od dawna główną bazą Finów w Karelii.

Fińscy ochotnicy siedzieli w Uchcie od wiosny. Oddział podpułkownika Carla Wilhelma Malma, który chciał przyłączyć Karelię Wschodnią do Finlandii, 10 kwietnia nieudanie zaatakował Kiem, a potem wycofał się do Uchty i spędził tam lato. Miejscowi Karelowie nie poparli jednak Finów tak licznie, jak ci się spodziewali, a część ochotników wróciła do domów. W lipcu Malma zastąpił kapitan Toivo Kuisma, były jegier, który przyprowadził nowy oddział, liczący według fińskich historyków około 250 ludzi, przeważnie bardzo młodych. Tymczasem Brytyjczycy, którzy od czerwca trzymali Kiem, zaczęli werbować Karelów. Pułk Karelski utworzył i prowadził w boju podpułkownik Philip Woods z Royal Irish Rifles, oficer z Belfastu. Jego żołnierze nosili odznakę z zieloną koniczyną na pomarańczowym polu i nazywano ich „irlandzkimi Karelami”. Pod koniec sierpnia pułk ruszył z Kiemi w górę rzeki Kiem. Równocześnie od Kandałakszy szła na zachód druga kolumna, złożona z czerwonych Finów z Legionu Murmańskiego, którą dowodził kanadyjski major Burton.

Kolumna Woodsa posuwała się północnym brzegiem rzeki i w kilku drobnych starciach spychała Finów aż do Uchty. Fińscy historycy opisują te walki jako serię napadów na odosobnione posterunki. W Jyskyjärvi z 28-osobowej placówki zginęło 18 Finów, a w Kostomukszy z 19 ludzi uszło tylko czterech. Według fińskich autorów Karelowie zabijali też rannych i jeńców. Pod Uchtą, jak pisał Maynard we wspomnieniach, doszło do „miniaturowej bitwy”, której wynik długo się ważył. Rozstrzygnął ją manewr Karelów, którzy obeszli Finów przez teren uważany za nie do przebycia. Wieś wpadła w ręce napastników razem ze wszystkimi zapasami, w tym dużą ilością amunicji, wieloma karabinami, kilkoma moździerzami okopowymi i karabinami maszynowymi. Maynard pisał, że wśród zabitych byli niemieccy oficerowie i podoficerowie, choć sam uważał, że niemieckie oddziały w walce nie uczestniczyły. Straty Karelów nazwał niewielkimi. Fińskie kalendaria wydarzeń 1918 roku również notują 11 września przegraną bitwę fińskich ochotników pod Uchtą.

Obraz kampanii w źródłach fińskich jest jednak skromniejszy niż w brytyjskich. Fińscy historycy oceniają Pułk Karelski na 300–400 ludzi, a radzieckie i rosyjskie opracowania podają, że w drugiej połowie sierpnia liczył około 1200 żołnierzy, z których połowa była gotowa do walki. Według fińskich autorów Kuisma zaczął się wycofywać dopiero pod koniec września. Jego główne siły zebrały się w Woknawołoku (fiń. Vuokkiniemi) przy granicy, gdzie odparły jeszcze atak Karelów, i 2 października przeszły do Finlandii. Z około 300 ludzi, którzy walczyli w oddziale Kuismy, zginęło 83.

Maynard przyjął zwycięstwo pod Uchtą z ogromną ulgą. Przez sierpień i pierwszą połowę września dochodziły do niego meldunki o przygotowaniach Niemców przy fińskiej granicy, a nawet pogłoski, że koło Uchty zbiera się 6 tysięcy niemieckich żołnierzy. Generał obawiał się, że Rüdiger von der Goltz wysłał Finów przodem, by przetarli drogę do kolei murmańskiej. Teraz uznał, że Murmańsk jest bezpieczny przynajmniej na kilka miesięcy. Na początku października Pułk Karelski i legion połączyły się, a Finowie musieli opuścić prawie całą Karelię Białomorską. Sukces rozbudził jednak wśród Karelów nadzieje na samodzielność, których Brytyjczycy nie zamierzali spełniać. Uchta stała się później ośrodkiem karelskiego ruchu niepodległościowego.