Białoruska Republika Ludowa

Rano 25 marca 1918 roku w Mińsku, zajętym przez Niemców pięć tygodni wcześniej, Rada Białoruskiej Republiki Ludowej przyjęła trzecią hramotę ustawodawczą (Trzecią Ustawową Gramotę). Ogłaszała w niej, że Białoruska Republika Ludowa jest niepodległym i wolnym państwem, i zrywała z Rosją wszelkie dawne więzy państwowe. Był to pierwszy akt proklamujący niepodległe państwo białoruskie. Nowe państwo nie miało jednak ani wojska, ani uznania, ani realnej władzy na ziemiach, do których zgłaszało pretensje.

Od zjazdu do republiki

Białoruski ruch narodowy był w 1917 roku słabszy od ukraińskiego czy litewskiego, ale po rewolucji lutowej szybko się zorganizował. W grudniu 1917 roku w Mińsku zebrał się I Zjazd Wszechbiałoruski, który zażądał dla Białorusi samorządu i demokratycznej władzy. Bolszewicy rozpędzili go po kilku dniach, ale jego komitet wykonawczy przetrwał w konspiracji. 21 lutego 1918 roku, kilka godzin przed wkroczeniem Niemców do Mińska, komitet ogłosił się pierwszą hramotą jedyną prawowitą władzą w kraju i powołał rząd, Ludowy Sekretariat Białorusi, z Jazepem Waronką na czele.

Druga hramota z 9 marca proklamowała Białoruską Republikę Ludową na ziemiach, na których Białorusini stanowili większość, i zapowiadała demokratyczne swobody, ale jeszcze nie niepodległość. Tymczasem 3 marca w Brześciu Rosja radziecka podpisała pokój, w którym nikt nie pytał Białorusinów o zdanie. Linia rozgraniczenia przecięła ich ziemie, a ich los miały odtąd rozstrzygać Niemcy i Rosja. Wtedy przeważyli zwolennicy pełnego zerwania z Rosją. W marcu komitet wykonawczy przekształcił się w Radę Białoruskiej Republiki Ludowej, do której dokooptowano przedstawicieli mniejszości narodowych i samorządów. Przewodniczącym Rady był Iwan Sierada.

Noc w Mińsku

Posiedzenie Rady zaczęło się 24 marca o ósmej wieczorem i trwało całą noc. Wniosek o ogłoszenie niepodległości uzasadniał Arkadź Smolicz. Sprzeciwiali mu się przedstawiciele rosyjskich i polskich działaczy ziemstw oraz żydowskiego Bundu, którzy chcieli związku z Rosją albo autonomii, a część socjalistów żydowskich i rosyjskich eserowców wstrzymała się od głosu. Frakcja ziemska ogłosiła wystąpienie z Rady. Około ósmej rano 25 marca większość przyjęła hramotę. „Od tej chwili Białoruska Republika Ludowa ogłasza się niepodległym i wolnym państwem” – głosił akt.

Hramota wymieniała ziemie, do których republika zgłaszała prawa: Mohylewszczyznę oraz białoruskie części Mińszczyzny, Witebszczyzny, Grodzieńszczyzny z Grodnem i Białymstokiem, Wileńszczyzny, Smoleńszczyzny i Czernihowszczyzny, a także przyległe obszary zamieszkane przez Białorusinów. Rada odrzucała przy tym podział ziem białoruskich ustalony w Brześciu i domagała się rewizji traktatu.

Republika pod okupacją

Niemcy nie zamierzali uznać nowego państwa. Kanclerz Georg von Hertling oświadczył, że Rzesza traktuje zajęte ziemie białoruskie jako część Rosji i zgodnie z traktatem brzeskim nie może uznać na nich żadnego państwa bez zgody rządu rosyjskiego. Władze okupacyjne tolerowały Radę i Sekretariat, a z czasem pozwoliły im prowadzić szkoły, opiekę społeczną i część spraw gospodarczych, ale nie zgodziły się na tworzenie białoruskiego wojska. Rosja radziecka również nie uznała republiki.

Dla Polaków proklamacja była sygnałem, że na dawnych ziemiach Rzeczypospolitej wyrasta jeszcze jeden ruch narodowy, który rości sobie prawa do obszarów uważanych przez nich za polskie. Mińszczyzna miała liczne polskie ziemiaństwo, a niedaleko, w Bobrujsku, stał I Korpus Polski generała Józefa Dowbora-Muśnickiego, uznany przez Niemców za neutralny. Roszczenia do Grodna, Białegostoku i Wileńszczyzny stawiały republikę w sporze z polskimi aspiracjami.

Białoruska Republika Ludowa przetrwała w Mińsku tylko do końca okupacji. Gdy w grudniu 1918 roku wycofali się Niemcy, miasto zajęli bolszewicy, a działacze republiki przenieśli się do Grodna, potem na emigrację. Ich ziemie podzieliły w 1921 roku w traktacie ryskim Polska i Rosja radziecka. Rada BRL działa na emigracji do dziś, a 25 marca Białorusini przeciwni władzy Łukaszenki obchodzą jako Dzień Wolności.