Skoropadski hetmanem

29 kwietnia 1918 roku w kijowskim cyrku obradował zjazd właścicieli ziemskich i zamożnych chłopów, zwołany przez organizacje ziemiańskie i konserwatywne. Przyjechało na niego ponad sześć tysięcy delegatów z ośmiu guberni. Mówcy jeden po drugim atakowali socjalistyczną politykę Centralnej Rady, a gdy na sali pojawił się generał Pawło Skoropadski, padła propozycja, by obwołać go hetmanem Ukrainy. Delegaci powstali i zgotowali mu owację. W nocy zwolennicy hetmana zajęli ministerstwa i bank państwowy. Ukraińska Republika Ludowa przestała istnieć, a na jej miejscu powstało Państwo Ukraińskie, rządzone przez jednego człowieka pod opieką niemieckich bagnetów.

Rada i jej sojusznicy

Wojska niemieckie i austro-węgierskie przyszły na Ukrainę jako sprzymierzeńcy Ukraińskiej Centralnej Rady, którą w lutym wypędzili z Kijowa bolszewicy. Po powrocie do stolicy Rada, której przewodniczył historyk Mychajło Hruszewski, i rząd Wsewołoda Hołubowycza szybko rozczarowali swoich protektorów. Niemcy i Austriacy przyszli przede wszystkim po zboże, które Ukraina obiecała dostarczyć w traktacie brzeskim, a socjalistyczny rząd nie potrafił zorganizować dostaw. Ustawa ziemska Rady znosiła prywatną własność ziemi i zapowiadała jej podział między chłopów, co w oczach niemieckich dowódców groziło chaosem na wsi i brakiem zasiewów.

6 kwietnia dowódca niemieckiej grupy armii w Kijowie, feldmarszałek Hermann von Eichhorn, wydał rozkaz o obsiewaniu pól. Zarzucał w nim chłopom, że nie obsiewają ziemi, i polecał niemieckim wojskom dopilnować zasiewów, w razie potrzeby siłą. Rada uznała to za ingerencję w wewnętrzne sprawy państwa i 13 kwietnia zaprotestowała. 18 kwietnia ambasador niemiecki Alfons Mumm von Schwarzenstein meldował do Berlina, że współpraca z obecnym rządem jest niemożliwa. Niemcy zaczęli szukać kogoś, kto zapewni porządek i dostawy.

Ostatecznie zerwanie przyspieszyła afera kryminalna. W nocy z 24 na 25 kwietnia porwano w Kijowie bankiera Abrama Dobrego, który zasiadał w komisji finansowej prowadzącej rozliczenia z państwami centralnymi. Śledztwo wskazało na urzędników ukraińskiego ministerstwa spraw wewnętrznych. Eichhorn odpowiedział rozkazem, który oddawał przestępstwa pod jurysdykcję niemieckich sądów wojskowych. 26 kwietnia Niemcy rozbroili ukraińską dywizję Synożupannyków, sformowaną z jeńców w obozach niemieckich i austriackich, a 28 kwietnia uzbrojony oddział niemiecki wtargnął na posiedzenie Rady i aresztował kilku członków rządu. Według większości relacji zatrzymano dwóch ministrów, a minister spraw wewnętrznych Mychajło Tkaczenko uniknął aresztowania tylko dlatego, że nie było go na sali.

Generał z rodu hetmanów

Skoropadski był postacią, która odpowiadała Niemcom. Urodzony w 1873 roku w Wiesbaden, pochodził z rodu osiemnastowiecznego hetmana Iwana Skoropadskiego. Był zamożnym ziemianinem z Połtawszczyzny i generałem armii rosyjskiej. W czasie wojny dowodził dywizją kawalerii gwardii i 34 Korpusem Armijnym, który w 1917 roku przekształcił w 1 Korpus Ukraiński. Według współczesnych był człowiekiem dawnej Rosji, który słabo mówił po ukraińsku, choć do ukraińskiej sprawy podchodził poważnie.

W połowie kwietnia nawiązał kontakt z ambasadą niemiecką, a pod koniec miesiąca rozmawiał z szefem sztabu Eichhorna, generałem Wilhelmem Groenerem. Według ustaleń historyków Niemcy postawili mu warunki: uznanie pokoju brzeskiego, rozwiązanie Rady i odwołanie Ukraińskiej Konstytuanty, swobodny wywóz zboża i surowców, zgoda Niemców na skład rządu i ustalanie przez nich liczebności armii ukraińskiej. Niemcy obiecali w zamian, że nie będą się mieszać w wewnętrzne sprawy Ukrainy, ale nie dopuszczą do zamieszek na ulicach.

Zamach stanu

Po obwołaniu Skoropadskiego hetmanem delegaci przeszli na plac przed soborem Mądrości Bożej, gdzie biskup Nikodem odprawił nabożeństwo i namaścił nowego władcę. Tego samego dnia Rada zebrała się po raz ostatni i przyjęła konstytucję Ukraińskiej Republiki Ludowej, która nigdy nie weszła w życie. W nocy z 29 na 30 kwietnia zwolennicy hetmana opanowali gmachy ministerstw spraw wojskowych i wewnętrznych oraz bank. 30 kwietnia Niemcy rozbroili Strzelców Siczowych, najwierniejszą formację Rady.

Skoropadski ogłosił „Hramotę do całego narodu ukraińskiego” i ustawę o tymczasowym ustroju państwa. Rozwiązywał Radę i jej organy, uchylał jej ustawy, przywracał prawo własności, w tym ziemskiej, i skupiał w swoich rękach całą władzę ustawodawczą i wykonawczą do czasu wyboru parlamentu. Państwo przyjęło nazwę Państwo Ukraińskie. Austro-Węgry i Niemcy powitały zmianę z ulgą, a w pierwszych dniach maja hetman powołał rząd, w którym przeważali konserwatyści i ludzie dawnego rosyjskiego aparatu państwowego.

Ziemianie, chłopi i Polacy

Przewrót był zwycięstwem posiadaczy ziemi. Na prawobrzeżnej Ukrainie, w guberniach kijowskiej, podolskiej i wołyńskiej, wielka część majątków należała do Polaków, którzy w ciągu rewolucyjnego roku stracili je na rzecz chłopskich komitetów albo zostali z nich wypędzeni. Przywrócenie własności otwierało im drogę powrotu do dworów, często w asyście wojsk okupacyjnych. Polscy ziemianie stali się w następnych miesiącach wpływową grupą w hetmańskim Kijowie. Według ukraińskich historyków to w dużej mierze ich wpływy, obok niemieckiego dowództwa, blokowały do jesieni plany parcelacji wielkich majątków. Sam Skoropadski pisał we wspomnieniach, że w sprawie ziemi nie chciał stawać ani po stronie lewicowych demagogów, ani „naszych rosyjskich i polskich panów”, którzy nie godzili się na żadne ustępstwa.

Ukraińscy socjaliści uznali przewrót za kontrrewolucję. Wołodymyr Wynnyczenko pisał, że dokonali go zubożali ziemianie, przetrzebieni fabrykanci, biurokracja tęskniąca za łapówkami i bezczelne oficerstwo. Na wsi wkrótce wybuchły bunty przeciw rekwizycjom i powrotowi dziedziców, a 30 lipca 1918 roku lewicowy eser zabił w Kijowie feldmarszałka Eichhorna. Hetmanat przetrwał dokładnie tak długo, jak niemiecka obecność na Ukrainie. Po klęsce państw centralnych Skoropadski został obalony i 14 grudnia 1918 roku zrzekł się władzy.