Mychajło Hruszewski

Mychajło Hruszewski był historykiem, który napisał dzieje Ukrainy jako dzieje osobnego narodu, a potem przez rok stał na czele ukraińskiej rewolucji. W czasie wojny władze rosyjskie uznały go za austriackiego agenta i zesłały w głąb Rosji. Po rewolucji lutowej wrócił do Kijowa jako niekwestionowany autorytet ruchu narodowego i przewodniczący Ukraińskiej Centralnej Rady. Przez większość 1917 roku chciał autonomii Ukrainy w federacyjnej, demokratycznej Rosji. W styczniu 1918 roku, gdy na Kijów szły wojska bolszewików, to on odczytał uniwersał, który ogłosił niepodległość. Rada zawarła pokój z państwami centralnymi i wróciła do Kijowa pod osłoną ich wojsk, ale Niemcy szybko się jej pozbyli. Nie był jednak człowiekiem Berlina: był socjalistą i federalistą, a po pomoc Niemców sięgnął z konieczności, gdy republika traciła kraj.

Przed wojną

Urodził się 29 września 1866 roku (17 września st. st.) w Chełmie, gdzie jego ojciec, nauczyciel i autor podręczników języka cerkiewnosłowiańskiego, uczył w gimnazjum. Dzieciństwo i młodość spędził na Kaukazie, maturę zdał w Tyflisie. Studiował historię na uniwersytecie w Kijowie u Wołodymyra Antonowycza, twórcy kijowskiej szkoły historycznej. W 1894 roku, z jego polecenia, objął nowo utworzoną katedrę historii Europy Wschodniej, a faktycznie historii Ukrainy, na Uniwersytecie Lwowskim w austriackiej Galicji.

Lwów stał się bazą jego wielkiego dzieła. W latach 1897–1913 przewodniczył Towarzystwu Naukowemu im. Szewczenki, które przekształcił w coś na kształt ukraińskiej akademii nauk, a z Iwanem Franką wydawał najważniejsze pismo literackie i polityczne ówczesnej Ukrainy. W 1898 roku ukazał się pierwszy tom jego „Historii Ukrainy-Rusi”, monumentalnej syntezy, którą pisał do końca życia. W artykule z 1904 roku zakwestionował rosyjski schemat dziejów, w którym Ruś Kijowska przechodzi wprost w państwo moskiewskie, i opisał Ukraińców jako osobny naród z nieprzerwaną własną historią. Po rewolucji 1905 roku coraz więcej czasu spędzał w Kijowie. Założył tam Ukraińskie Towarzystwo Naukowe i współtworzył tajne Towarzystwo Ukraińskich Postępowców, umiarkowaną organizację, która domagała się konstytucji i autonomii Ukrainy. Przed 1914 rokiem był powszechnie uznawanym przywódcą ukraińskiego ruchu w obu imperiach.

Wojna i zesłanie

Wybuch wojny zastał go na letnisku w Krzyworówni w Karpatach, po austriackiej stronie granicy. Był poddanym rosyjskim i nie chciał zostać w kraju wroga. Do Kijowa wrócił okrężną drogą, przez Węgry, Wiedeń i neutralną Rumunię, w listopadzie 1914 roku. Władze czekały na niego z gotowym nakazem aresztowania. Zarzucano mu austrofilstwo, kontakty z wrogiem i udział w tworzeniu Legionu Ukraińskich Strzelców Siczowych, ochotniczej formacji Ukraińców galicyjskich w armii austro-węgierskiej. Po blisko trzech miesiącach w więzieniu, w lutym 1915 roku, zesłano go do Symbirska nad Wołgą.

Dzięki wstawiennictwu rosyjskiej Akademii Nauk pozwolono mu jesienią 1915 roku przenieść się do Kazania, gdzie mógł pracować w bibliotekach, choć nie wolno mu było wykładać. W 1916 roku przeniósł się pod nadzorem policji do Moskwy. Tymczasem w okupowanym przez Rosjan, a potem odbitym przez Austriaków Lwowie uniwersytet pozbawił go w 1916 roku katedry. W Moskwie Hruszewski znów pracował w archiwach, pisał kolejne tomy „Historii” i współpracował z pismem „Ukrainskaja Żyzń”, które redagował Symon Petlura. Wojna i represje przekonały go, że ukraińska sprawa w Rosji zależy od zmiany całego państwa.

Przewodniczący Centralnej Rady

Po rewolucji lutowej w Kijowie powstała Centralna Rada. 20 marca 1917 roku (7 marca st. st.) wybrała Hruszewskiego zaocznie na przewodniczącego, a kilka dni później przyjechał on z Moskwy i stanął na jej czele. Wstąpił do partii ukraińskich eserowców, najsilniejszej w Radzie. Jego programem była szeroka autonomia terytorialna Ukrainy w federacyjnej republice rosyjskiej. Dopóki Rosja była demokratyczna, Hruszewski nie widział potrzeby zrywania z nią, a o tworzeniu silnego wojska myślał niechętnie. W kolejnych miesiącach Rada pod jego przewodnictwem ogłosiła w czerwcu I Uniwersał, proklamujący autonomię, wymusiła na Rządzie Tymczasowym uznanie Sekretariatu Generalnego za rząd kraju, a po przewrocie bolszewickim, 20 listopada, proklamowała III Uniwersałem Ukraińską Republikę Ludową, wciąż jako część przyszłej federacji.

Federacja nie miała z kim powstać. Rada nie uznała bolszewickiej Rady Komisarzy Ludowych, a ta w grudniu wypowiedziała Kijowowi wojnę. Rada wysłała własną delegację do Brześcia, a w nocy z 24 na 25 stycznia 1918 roku Hruszewski otworzył posiedzenie, na którym przyjęto IV Uniwersał, opatrzony datą 22 stycznia. Sam odczytał zdanie, że Ukraińska Republika Ludowa staje się samodzielnym, wolnym i suwerennym państwem. Dwa tygodnie później Rada uciekła z Kijowa przed wojskami Michaiła Murawjowa, a w czasie ostrzału miasta spłonął dom Hruszewskiego razem z jego biblioteką i zbiorami. W Żytomierzu i Korosteniu przewodniczący popierał ratyfikację pokoju brzeskiego i wezwanie wojsk niemieckich. Na jego wniosek Mała Rada przyjęła wtedy na herb republiki tryzub, znak książąt kijowskich.

Pod niemieckimi bagnetami

Rada wróciła do Kijowa w marcu 1918 roku. Rada przedstawiała Niemców i Austriaków jako sojuszników, a nie okupantów, a Hruszewski przekonywał w artykułach z tego czasu, że Ukraina musi odwrócić się od Moskwy ku Zachodowi i Morzu Czarnemu. W kwietniu zaprotestował, gdy Besarabia przyłączyła się do Rumunii bez udziału Kijowa. Socjalistyczny rząd nie potrafił jednak dostarczyć Niemcom zboża, a jego reforma rolna przerażała ich dowódców. 29 kwietnia, w dniu przewrotu Skoropadskiego, Rada zebrała się po raz ostatni i przyjęła konstytucję republiki. Według rozpowszechnionej później tradycji wybrała wtedy Hruszewskiego na prezydenta. Historycy zwracają uwagę, że takiego urzędu konstytucja nie przewidywała, a w dokumentach Rady Hruszewski występuje zawsze jako jej przewodniczący. Pod rządami hetmana Pawła Skoropadskiego ukrywał się, pisał prace historyczne i odmówił wejścia do założonej przez hetmana Ukraińskiej Akademii Nauk.

Po wojnie

Po upadku hetmanatu nie odzyskał dawnej pozycji. W 1919 roku wyjechał za granicę i w Pradze i Wiedniu działał w emigracyjnym kierownictwie ukraińskich eserowców, coraz bardziej skłaniając się ku porozumieniu z władzą radziecką. W 1924 roku, w czasie polityki ukrainizacji, wrócił do Kijowa jako członek Wszechukraińskiej Akademii Nauk i przez kilka lat kierował tam badaniami nad historią Ukrainy. Od 1929 roku był atakowany jako nacjonalista, w 1931 roku aresztowany i zmuszony do zamieszkania w Moskwie. Zmarł 24 listopada 1934 roku w Kisłowodzku po operacji. Okoliczności jego śmierci od początku budziły podejrzenia. Część źródeł podaje datę 25 listopada. Pochowano go w Kijowie.

Ocena

Jako historyk Hruszewski nie ma wśród Ukraińców konkurenta. Jego „Historia Ukrainy-Rusi” stworzyła ramy, w których myśli się o dziejach Ukrainy do dziś, a w niepodległej Ukrainie jest bohaterem narodowym, którego portret widnieje na banknocie. Jako polityk bywa oceniany znacznie surowiej. Krytycy, od Petlury i hetmańskich monarchistów po wielu późniejszych historyków, zarzucali mu, że zbyt długo wierzył w federację z Rosją, lekceważył budowę wojska i pozwolił, by republika w chwili próby nie miała się czym bronić. Obrońcy odpowiadają, że w 1917 roku autonomia była programem niemal całego ukraińskiego ruchu, a Hruszewski zrobił więcej niż ktokolwiek, by z ruchu kulturalnego wyrosła państwowość. Polakom kojarzył się z ukraińskimi roszczeniami do Chełmszczyzny, która w traktacie brzeskim przypadła Ukrainie, co rodzinne miasto historyka czyniło symbolem sporu.