Wołodymyr Wynnyczenko

Wołodymyr Wynnyczenko był najpopularniejszym ukraińskim pisarzem swojego pokolenia i jednym z trzech ludzi, którzy prowadzili ukraińską rewolucję. W 1917 roku jako pierwszy szef rządu Centralnej Rady wynegocjował z Piotrogrodem autonomię Ukrainy. Zimą 1917 i 1918 roku, gdy Kijów znalazł się w wojnie z bolszewikami, kierował gabinetem, który wysłał delegację na rokowania pokojowe do Brześcia. W listopadzie 1918 roku stanął na czele Dyrektoriatu, który obalił hetmana Skoropadskiego. Nie wiązał się ani z państwami centralnymi, ani z Ententą. Był socjalistą, przeciwnikiem stałej armii i rzecznikiem porozumienia z rosyjską rewolucją, a w 1918 roku zwalczał hetmanat oparty na niemieckich bagnetach. Jego spór z Symonem Petlurą rozbił przywództwo odrodzonej republiki.

Przed wojną

Urodził się 28 lipca 1880 roku (16 lipca st. st.) w Jelizawetgradzie, dziś Kropywnyckim, w ubogiej rodzinie. Jego ojciec był dawnym parobkiem, który przeniósł się do miasta. Część źródeł podaje jako miejsce urodzenia podmiejską wieś Wielki Kut. Za rewolucyjny wiersz usunięto go z gimnazjum, ale maturę zdał jako ekstern. W 1901 roku zaczął studiować prawo w Kijowie i wstąpił do Ukraińskiej Partii Rewolucyjnej. Za agitację wśród robotników i chłopów wyrzucono go z uniwersytetu i uwięziono. Wcielony do karnego batalionu, zbiegł i odtąd przez kilkanaście lat żył nielegalnie albo na emigracji, kilka razy przekraczając granicę z partyjną bibuła.

Sławę przyniosło mu pierwsze opowiadanie, „Krasa i syła” z 1902 roku. W następnych latach pisał opowiadania, powieści i dramaty, wystawiane także w teatrach zagranicznych. Gorszył tradycyjną publiczność tematami obyczajowymi i bezwzględnym portretem rewolucjonistów, a jego hasło „uczciwości wobec siebie” wywołało w ukraińskiej prasie długą polemikę. Był zarazem jednym z przywódców Ukraińskiej Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej. W latach emigracji mieszkał we Lwowie, w Szwajcarii, Francji i Włoszech. Już w 1905 roku zraził do siebie młodego Symona Petlurę, który przekonał partyjny zjazd, by nie powierzał mu redakcji pisma. Ich wzajemna niechęć trwała do końca.

Wojna 1914–1917

Wybuch wojny zastał go za granicą. Wrócił potajemnie do Rosji i do 1917 roku mieszkał pod przybranym nazwiskiem, głównie w Moskwie, zajmując się literaturą. Jako socjaldemokrata uważał wojnę za imperialistyczną, a później ostro krytykował lojalistyczną linię części ukraińskich działaczy w Rosji, w tym moskiewskiego pisma Petlury „Ukrainskaja Żyzń”. Nie przyłączył się też do galicyjskiego Związku Wyzwolenia Ukrainy, który liczył na zwycięstwo państw centralnych. W tych latach napisał powieść „Zapiski kirpatego Mefistofelesa”, wydaną w 1917 roku.

Rok 1917: szef rządu

Po rewolucji lutowej wrócił do Kijowa i wszedł do Ukraińskiej Centralnej Rady, w której został jednym z dwóch zastępców przewodniczącego, Mychajły Hruszewskiego. Był autorem lub współautorem większości jej deklaracji. W maju pojechał na czele delegacji do Piotrogrodu z żądaniem autonomii, ale Rząd Tymczasowy odmówił. 23 czerwca (10 czerwca st. st.) to Wynnyczenko odczytał na zjeździe wojskowym I Uniwersał, który ogłaszał, że Ukraina sama urządzi swoje życie. Kilka dni później stanął na czele Sekretariatu Generalnego, pierwszego ukraińskiego rządu, i objął w nim sprawy wewnętrzne.

W lipcu negocjował w Kijowie z ministrami Rządu Tymczasowego, wśród nich Aleksandrem Kiereńskim i Irakli Ceretelim. Porozumienie, w którym Piotrogród uznał Sekretariat za swój organ na Ukrainie, ogłosił II Uniwersał, a ustępstwa wobec Kijowa wywołały kryzys rządowy w Piotrogrodzie. Wynnyczenko uważał jednak stałą armię za przeżytek i chciał ją zastąpić milicją ludową, co prowadziło do ostrych starć z Petlurą, sekretarzem do spraw wojskowych.

Po przewrocie bolszewickim Rada proklamowała Ukraińską Republikę Ludową, a gabinet Wynnyczenki objął władzę w dziewięciu guberniach. Szef rządu długo liczył na porozumienie z bolszewikami, którzy też nazywali się socjalistami. Gdy jednak 17 grudnia Rada Komisarzy Ludowych postawiła Kijowowi ultimatum, żądając między innymi, by przestał rozbrajać oddziały radzieckie i przepuszczać kozaków na Don, gabinet je odrzucił. Wynnyczenko uznał wtedy za głównego winowajcę konfliktu Petlurę i doprowadził do jego odejścia z rządu. 24 grudnia jego gabinet ogłosił, że Ukraina będzie samodzielnie prowadzić politykę zagraniczną, i wysłał delegację do Brześcia Litewskiego. Notę podpisaną przez Wynnyczenkę i sekretarza spraw międzynarodowych Ołeksandra Szulhyna odczytano tam 10 stycznia, a Lew Trocki nie sprzeciwił się udziałowi Ukraińców w rokowaniach.

Po ogłoszeniu IV Uniwersału, który proklamował niepodległość, gabinet nazywał się już Radą Ministrów Ludowych. Pod koniec stycznia 1918 roku, wśród sporów partyjnych i klęsk na froncie, Wynnyczenko podał się do dymisji, a rząd objął Wsewołod Hołubowycz. Kilka dni później Kijów zdobyli bolszewicy. Wynnyczenko wyjechał z żoną na południe i wycofał się z polityki.

Dyrektoriat

Pod rządami hetmana Pawła Skoropadskiego mieszkał na wsi pod Kaniowem i pisał, ale szybko wrócił do opozycji. Przewrót, który wyniósł hetmana do władzy, opisał jako dzieło zubożałych ziemian, fabrykantów, łapówkarskiej biurokracji i oficerstwa. Od sierpnia 1918 roku przewodniczył Ukraińskiemu Związkowi Narodowemu, który skupiał ukraińskie partie i organizacje przeciwne hetmanowi. Gdy Niemcy przegrywali wojnę, Związek przygotował powstanie. Według jego późniejszych relacji Wynnyczenko porozumiewał się wtedy z przebywającymi w Kijowie radzieckimi negocjatorami, Christianem Rakowskim i Dmitrijem Manuilskim, licząc na neutralność bolszewików.

W nocy z 13 na 14 listopada 1918 roku został przewodniczącym pięcioosobowego Dyrektoriatu, który następnego dnia wezwał do powstania. Główną siłą byli Strzelcy Siczowi, których dowódcę Jewhena Konowalca Wynnyczenko sam przekonał do wystąpienia, ale powstanie szybko rozlało się po całej wsi. 14 grudnia hetmanat upadł, a 19 grudnia Wynnyczenko jako przewodniczący Dyrektoriatu wjechał uroczyście do Kijowa. 26 grudnia Dyrektoriat ogłosił program: zniesienie praw hetmańskich, oddanie ziemi obszarniczej chłopom i zwołanie Kongresu Pracy, wybranego przez chłopów, robotników i inteligencję pracującą.

Po wojnie

Zwycięstwo szybko rozpadło się w konflikcie. Wynnyczenko chciał rad i reform społecznych, które odbiorą bolszewikom poparcie wsi, oraz porozumienia z Moskwą. Petlura opierał się na wojsku i jego atamanach i szukał oparcia u Ententy. W lutym 1919 roku, gdy Armia Czerwona zajęła Kijów, Wynnyczenko ustąpił z Dyrektoriatu i wyjechał za granicę. W Wiedniu napisał trzytomowe „Odrodzenie narodu”, historię rewolucji z lat 1917–1919, i ogłosił przejście na pozycje komunistyczne. W 1920 roku pojechał do Moskwy i Charkowa, gdzie zaproponowano mu stanowisko wicepremiera radzieckiej Ukrainy. Gdy odmówiono mu miejsca w kierownictwie partii, wrócił na emigrację. Osiadł we Francji, od 1934 roku w Mougins pod Cannes, gdzie pisał, malował i głosił własną filozofię moralną, którą nazwał konkordyzmem. Zmarł tam 6 marca 1951 roku.

Ocena

Jako pisarz Wynnyczenko należy do klasyków literatury ukraińskiej, choć w Związku Radzieckim jego książki przez dziesięciolecia były zakazane. Jako polityk bywa oceniany surowo, i to z różnych stron. Zwolennicy Petlury i ukraińscy konserwatyści zarzucali mu, że w krytycznym roku 1917 osłabił budowę wojska, zbyt długo wierzył bolszewikom i odsunął Petlurę wtedy, gdy republika najbardziej go potrzebowała. Lewica ceniła go za konsekwencję, z jaką łączył sprawę narodową z reformą społeczną. Wielu historyków zwraca uwagę, że jego „Odrodzenie narodu” i obszerny dziennik należą do najważniejszych, choć bardzo stronniczych, źródeł do dziejów ukraińskiej rewolucji, a jego los dobrze pokazuje rozdarcie ukraińskich socjalistów między państwem narodowym a rewolucją społeczną.