Sojusz Piłsudskiego z Petlurą

21 kwietnia 1920 roku w Warszawie przedstawiciele Polski i Ukraińskiej Republiki Ludowej podpisali umowę polityczną, nazywaną później umową warszawską, a potocznie sojuszem Piłsudskiego z Petlurą. Polska uznała niepodległość Ukrainy i Dyrektoriat pod przewodnictwem Symona Petlury za jej prawowity rząd. Ukraińcy w zamian zgodzili się na granicę na Zbruczu, czyli zrzekli się Galicji Wschodniej i zachodniego Wołynia. Umowę podpisali wiceminister spraw zagranicznych Jan Dąbski i kierujący ukraińskim ministerstwem spraw zagranicznych Andrij Liwycki. Była tajna, z wyjątkiem aktu uznania państwa ukraińskiego, który ogłoszono w „Monitorze Polskim”.

Od wroga do sojusznika

Jeszcze rok wcześniej Polacy i Ukraińcy walczyli ze sobą o Lwów i Galicję Wschodnią. Dla Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej to Polska była głównym wrogiem. Dyrektoriat w Kijowie, który przejął władzę po upadku hetmana Skoropadskiego, bał się bardziej Rosji. Pierwsza misja Dyrektoriatu przyjechała do Warszawy już w styczniu 1919 roku, a w maju podpisano wstępne porozumienie, które jednak przekreśliły walki w Galicji. Gdy Rada Najwyższa pozwoliła Polsce zająć Galicję Wschodnią i wojna polsko-ukraińska się skończyła, 1 września 1919 roku Polska i Dyrektoriat zawarły rozejm.

Jesienią sytuacja Ukraińców stała się rozpaczliwa. Ich armię rozbijali na przemian bolszewicy i biali generała Antona Denikina, a Halicka Armia Ukraińska zawarła osobne porozumienie z Denikinem. 5 grudnia Petlura opuścił Ukrainę i wyjechał do Warszawy, licząc na pomoc Polski, a przez nią także Ententy. Już 2 grudnia ukraińska misja Liwyckiego ogłosiła gotowość zrzeczenia się ziem na zachód od Zbrucza. Rozmowy trwały całą zimę, a Polacy, jak pisze Encyklopedia Ukrainy, wykorzystywali słabość ukraińskiego rządu i mocno na niego naciskali.

Postanowienia

Według umowy granica miała biec Zbruczem, dawną granicą austriacko-rosyjską, dalej przez Wołyń na wschód od Równego i Krzemieńca, które zostawały po stronie polskiej, aż do Prypeci. Oba rządy zobowiązały się nie zawierać umów skierowanych przeciw sobie. Polacy na Ukrainie i Ukraińcy w Polsce mieli mieć te same prawa narodowe i kulturalne. Sprawę ziemi na Ukrainie miała rozstrzygnąć ukraińska konstytuanta, a do tego czasu interesy polskich ziemian miały być chronione osobnymi umowami.

Umowa zapowiadała konwencję wojskową, którą podpisano 24 kwietnia. Wojska ukraińskie miały walczyć u boku polskich, ale pod polskim dowództwem. Polska miała uzbroić trzy ukraińskie dywizje, a Ukraińcy żywić wojska walczące na ich ziemi i tworzyć na zajętych terenach własną administrację. Polacy mieli się wycofać na żądanie jednej ze stron. Następnego dnia ruszyła wspólna ofensywa na Kijów.

Sojusz pod ostrzałem

Dla Józefa Piłsudskiego niepodległa Ukraina miała oddzielić Polskę od Rosji. Endecja, przeciwna jego planom federacyjnym, sojusz krytykowała, bo nie wierzyła w państwo ukraińskie. Jeszcze ostrzej przyjęli go sami Ukraińcy. Galicyjscy politycy uznali umowę za zdradę, a przeciw niej wystąpili też dawny przewodniczący Centralnej Rady Mychajło Hruszewski i Wołodymyr Wynnyczenko. Rząd Isaaka Mazepy podał się na znak protestu do dymisji. Petlura, któremu zostało już niewiele wojska, uważał sojusz za ostatnią szansę na ukraińską państwowość, nawet za cenę rezygnacji z Galicji.