Konarmia Budionnego przełamuje front

5 czerwca 1920 roku 1 Armia Konna Siemiona Budionnego przerwała polski front na Ukrainie. Po dziesięciu dniach nieudanych ataków sowiecka kawaleria uderzyła skupionymi siłami w jednym miejscu, na styku polskiej 3 i 6 Armii, pod wsią Samhorodek na południowy zachód od Kijowa. Do wieczora w polskiej obronie powstała luka szeroka na około 10 kilometrów, przez którą dywizje Budionnego wyszły na tyły wojsk polskich. Był to początek końca wyprawy kijowskiej: pięć dni później Polacy musieli opuścić Kijów.

Armia z Kaukazu

1 Armia Konna była najsilniejszym związkiem Armii Czerwonej. Utworzona jesienią 1919 roku, rozbijała białych generała Antona Denikina nad Donem i na Kubaniu. 10 marca 1920 roku sowieckie dowództwo postanowiło przerzucić ją na front polski. Armia wyszła z Majkopu 3 kwietnia i przeszła konno przez południową Ukrainę, po drodze rozbijając oddziały Nestora Machny. Według rosyjskich danych liczyła przed uderzeniem około 16 tysięcy szabel, 53 działa, kilkaset karabinów maszynowych, w tym na taczankach, bryczkach z zamontowanym karabinem, a do tego samochody pancerne i pociągi pancerne.

27 maja Konarmia weszła do walki na południe od Kijowa. Jej pierwsze ataki na pozycje polskiej 13 Dywizji Piechoty się nie powiodły, a 29 maja pod Wołodarką polska kawaleria stoczyła z nią zwycięskie starcie. Budionny zmienił wtedy taktykę. Zamiast nacierać na szerokim froncie, przegrupował swoje cztery dywizje i skupił je naprzeciw najsłabszego miejsca polskiej obrony.

Bój pod Samhorodkiem

Rejonu Samhorodka, odcinka szerokiego na około 20 kilometrów, bronił zaimprowizowany zespół generała Jana Sawickiego: kilka kompanii 19 pułku piechoty i 3 Brygada Jazdy. Polskie dowództwo samo przygotowywało natarcie na skrzydło Konarmii na 6 czerwca. Budionny je uprzedził. Rano 5 czerwca dwie brygady sowieckiej 14 Dywizji Kawalerii, wsparte samochodami pancernymi, uderzyły na Samhorodek. Broniąca go kompania odparła pierwszy atak, ale około pierwszej po południu wieś padła. Po południu spieszona kawaleria sowieckiej 4 Dywizji wdarła się do sąsiedniej Ozierny. Szarża 12 pułku ułanów załamała się w ogniu karabinów maszynowych z taczanek i samochodów pancernych. Według polskich opracowań w boju zginęło lub zostało rannych około 460 polskich żołnierzy, a około 200 dostało się do niewoli.

Przez lukę przeszły cztery dywizje Konarmii. Wieczorem 6 czerwca stały już kilkadziesiąt kilometrów za polskim frontem. 7 czerwca 4 Dywizja Kawalerii wpadła do Żytomierza, a 11 Dywizja do Berdyczowa. Niszczyły węzły kolejowe, magazyny i łączność, a w Żytomierzu uwolniły kilka tysięcy sowieckich jeńców.

Odwrót z Kijowa

Polskiej 3 Armii generała Edwarda Rydza-Śmigłego groziło okrążenie: od zachodu szła Konarmia, od północy i południa nacierały 12 Armia i grupa Jony Jakira. 8 czerwca Naczelne Dowództwo nakazało odwrót. 10 czerwca wojsko polskie zaczęło opuszczać Kijów. Rydz-Śmigły wycofał się wzdłuż kolei na Korosteń i wywiózł sprzęt, część zdobyczy i ukraińską administrację, a pod Borodzianką przebił się przez próbę okrążenia. Budionny zbyt długo zajmował się Żytomierzem i Berdyczowem, zamiast uderzyć na tyły 3 Armii.

Przełamanie pod Samhorodkiem odwróciło losy wojny na Ukrainie. Inicjatywa przeszła na stronę sowiecką na prawie trzy miesiące, a polskie wojska cofały się na zachód. Strach przed konnicą Budionnego udzielił się nie tylko żołnierzom. Józef Piłsudski pisał później, że stała się ona dla nieprzygotowanych wojsk polskich „jakąś legendarną, nieprzezwyciężoną siłą”, a im dalej od frontu, tym ta sugestia była silniejsza. W jej szeregach służył pisarz Izaak Babel, który w dzienniku zapisywał grabieże i przemoc wobec ludności cywilnej, także pogromy Żydów, jakich dopuszczali się żołnierze obu stron.