Anton Denikin

Generał Anton Denikin był jednym z najlepszych rosyjskich dowódców liniowych tej wojny, a zarazem najgłośniejszym krytykiem rewolucyjnych zmian w armii w 1917 roku. Jego 4 Brygada Strzelców, zwana „żelazną”, należała do najbardziej odznaczonych jednostek armii carskiej. Po rewolucji lutowej był szefem sztabu naczelnego wodza i dowódcą dwóch frontów, a za poparcie generała Ławra Korniłowa trafił do więzienia. Po przewrocie bolszewickim współtworzył białą Armię Ochotniczą, a po śmierci Korniłowa stanął na jej czele. W 1919 roku jego wojska podeszły na kilkaset kilometrów pod Moskwę. Większość życia spędził na emigracji, gdzie napisał wielotomowe wspomnienia, jedno z najważniejszych źródeł do dziejów rewolucji i wojny domowej.

Przed wojną

Urodził się 16 grudnia 1872 roku (4 grudnia według kalendarza juliańskiego) w Szpetalu Dolnym, na lewym brzegu Wisły naprzeciw Włocławka. Jego ojciec, Iwan, urodził się jako chłop pańszczyźniany w guberni saratowskiej, został wzięty do wojska i po latach służby dosłużył się stopnia majora straży granicznej. Matka, Elżbieta z Wrzesińskich, była Polką i katoliczką. W domu mówiono po polsku i po rosyjsku, a syna wychowano w prawosławiu. Rodzina żyła biednie, zwłaszcza po śmierci ojca w 1885 roku. Anton ukończył szkołę realną w Łowiczu, potem szkołę junkrów w Kijowie, i jako podporucznik artylerii trafił do garnizonu w Białej Podlaskiej.

Ukończył Nikołajewską Akademię Sztabu Generalnego, ale nowy komendant skreślił go z listy przydziałów do Sztabu Generalnego. Denikin złożył skargę do samego cara, co dla młodego oficera było rzeczą niesłychaną, i odmówił jej wycofania w zamian za przydział. Do sztabu trafił dopiero po kilku latach. W wojnie z Japonią służył w sztabach w Mandżurii i dosłużył się stopnia pułkownika. W następnych latach pisał pod pseudonimem do prasy wojskowej, krytykując biurokrację, brak inicjatywy i złe traktowanie żołnierzy. Politycznie był liberałem, bliskim kadetom, zwolennikiem monarchii konstytucyjnej i reform Stołypina. Od 1910 roku dowodził pułkiem w Żytomierzu, a w czerwcu 1914 roku jako świeżo mianowany generał major został generałem kwatermistrzem 8 Armii, którą dowodził generał Aleksiej Brusiłow.

Żelazna brygada

Praca sztabowa go nie zadowalała. Na początku września 1914 roku, w trakcie bitwy galicyjskiej, sam poprosił o objęcie 4 Brygady Strzelców, która nazwę „żelaznej” zawdzięczała wojnie z Turcją w latach 1877–1878. Brusiłow się zgodził. Już kilka dni później brygada odpierała austriackie ataki w bitwie pod Gródkiem, za co Denikin dostał złotą broń Świętego Jerzego. 24 października pod Chyrowem bez przygotowania artyleryjskiego zdobył wieś Łużek Górny, w której według Denikina mieściło się dowództwo grupy arcyksięcia Józefa Augusta, i zmusił sztab do pospiesznej ucieczki. Dostał za to Order Świętego Jerzego IV klasy.

W listopadzie brygada przeszła Karpaty i według rosyjskich danych zajęła Medzilaborce na Węgrzech, biorąc kilka tysięcy jeńców. W lutym 1915 roku, w czasie zimowej bitwy w Karpatach, zdobyła wzgórza pod Lutowiskami i odrzuciła Austriaków za San. Denikin otrzymał Order Świętego Jerzego III klasy. W kwietniu brygadę rozwinięto w dywizję. Przez całe lato 1915 roku wycofywała się z Galicji w ciężkich walkach obronnych, przy dotkliwym braku amunicji.

Pod koniec września 1915 roku, gdy Brusiłow na Wołyniu przeszedł do kontrnatarcia, dywizja Denikina wdarła się do Łucka i według rosyjskich danych wzięła prawie 10 tysięcy jeńców. Brusiłow wspominał, że Denikin wjechał do miasta samochodem i stamtąd zameldował o jego zdobyciu. Za tę akcję dostał awans na generała lejtnanta. Miasto trzeba było wkrótce oddać przy wyrównywaniu frontu, a w październiku dywizja zajęła na krótko Czartorysk nad Styrem. W czerwcu 1916 roku, w pierwszych dniach ofensywy Brusiłowa, żelazni strzelcy ponownie zdobyli Łuck. Denikin otrzymał broń Świętego Jerzego wysadzaną brylantami z napisem „Za dwukrotne oswobodzenie Łucka”. We wrześniu 1916 roku objął VIII Korpus i poprowadził go do Rumunii, gdzie walczył w czasie odwrotu w Wołoszczyźnie i Mołdawii.

Rok 1917

Rewolucję lutową przyjął ze zrozumieniem, ale od pierwszych tygodni obawiał się anarchii. Minister wojny Aleksandr Guczkow ściągnął go do Stawki w Mohylewie, gdzie Denikin został zastępcą, a wkrótce szefem sztabu naczelnego wodza, generała Michaiła Aleksiejewa. Zwalczał „demokratyzację” wojska, komitety żołnierskie i deklarację praw żołnierza. Rozkaz nr 1 Rady Piotrogrodzkiej nazwał później „pierwszym, głównym impulsem” do rozkładu armii. W maju wygłosił na zjeździe oficerów w Mohylewie płomienne przemówienie, w którym zarzucał władzom, że wydały oficerów na pastwę żołnierskiego tłumu. Mowę przedrukowywano w całej Rosji.

Gdy na początku czerwca rząd odwołał Aleksiejewa, Denikin nie chciał być szefem sztabu Brusiłowa, którego uważał za oportunistę, i objął dowództwo Frontu Zachodniego. Jego natarcie pod Krewem w lipcu, które miało wesprzeć ofensywę Kiereńskiego w Galicji, załamało się, bo piechota po pierwszych sukcesach nie chciała iść dalej. 29 lipca na naradzie w Stawce Denikin wyliczał premierowi Aleksandrowi Kiereńskiemu, jak komitety i polityka rządu zniszczyły dyscyplinę. Była to najostrzejsza mowa tego dnia i otwarte zerwanie z premierem. Dwa dni później naczelnym wodzem został Ławr Korniłow, a Denikin, zgodnie z jego życzeniem, w sierpniu zamienił się stanowiskami z generałem Piotrem Bałujewem i objął Front Południowo-Zachodni.

We wrześniu, w czasie sprawy Korniłowa, telegrafował do rządu, że z władzą, która znów niszczy armię, „nie pójdzie”. Czynnego udziału w przygotowaniach Korniłowa raczej nie brał, ale jego telegram wystarczył. 11 września komisarz frontu kazał go aresztować wraz ze sztabem w Berdyczowie. Przez miesiąc spodziewał się, że żołnierze wedrą się do celi, a przy przewożeniu na dworzec omal nie zlinczował go tłum. W październiku przeniesiono go do Bychowa, gdzie siedział razem z Korniłowem.

Armia Ochotnicza

2 grudnia 1917 roku, na kilka godzin przed przyjazdem do Mohylewa bolszewickiego naczelnego wodza Nikołaja Krylenki, generał Nikołaj Duchonin kazał zwolnić więźniów Bychowa. Denikin zgolił brodę i z dokumentami na nazwisko Aleksandra Dąbrowskiego, polskiego szlachcica, przedostał się w drugiej połowie grudnia do Nowoczerkaska. Był autorem kompromisu, na mocy którego władzę w rodzącej się Armii Ochotniczej podzielili Aleksiejew, Korniłow i ataman doński Aleksiej Kaledin. Na początku 1918 roku dowodził jej pierwszą dywizją, a w marszu lodowym na Kubań był zastępcą Korniłowa.

Gdy 13 kwietnia 1918 roku Korniłow zginął pod Jekaterynodarem, Denikin przejął dowództwo, przerwał beznadziejny szturm i wyprowadził resztki armii z powrotem nad Don. Ta decyzja uratowała ochotników przed zagładą. W czerwcu ruszył na drugi marsz kubański, w sierpniu zdobył Jekaterynodar, a po śmierci Aleksiejewa w październiku 1918 roku został jedynym przywódcą białych na południu. Uważał, że wojna z Niemcami trwa, i w przeciwieństwie do atamana dońskiego Piotra Krasnowa odrzucał współpracę z Niemcami okupującymi Ukrainę. Liczył na Ententę i po rozejmie w Compiègne rzeczywiście dostał od niej broń i pieniądze, a w Odessie wylądowali Francuzi.

Po wojnie

W styczniu 1919 roku Denikin stanął na czele Sił Zbrojnych Południa Rosji. Uznał zwierzchnictwo admirała Aleksandra Kołczaka, choć w praktyce dysponował większą siłą niż Najwyższy Władca. Latem 1919 roku jego armie zajęły Charków, Carycyn, Kijów i Kursk, a w październiku Oreł, około 350 kilometrów od Moskwy. Wtedy przyszła klęska. Kontruderzenie Armii Czerwonej, powstania chłopskie na tyłach, rozciągnięte linie zaopatrzenia i konflikty z Kozakami kubańskimi oraz z narodami dawnego imperium zmusiły białych do odwrotu. Hasło „Rosji jednej i niepodzielnej” zraziło do nich Ukraińców, Gruzinów i Polaków. Józef Piłsudski, który nie wierzył, by biali uznali niepodległość Polski w przyzwoitych granicach, jesienią 1919 roku nie poparł ofensywy Denikina, a nawet zawarł z bolszewikami nieformalne porozumienie o wstrzymaniu walk. Denikin uważał później, że to Polska uratowała władzę radziecką. Na zajmowanych terenach oddziały białych, głównie kozackie, dokonywały pogromów Żydów. Denikin wydawał rozkazy przeciw nim, ale ich nie egzekwował.

Po katastrofalnej ewakuacji z Noworosyjska w marcu 1920 roku oddał 4 kwietnia dowództwo generałowi Piotrowi Wranglowi i na brytyjskim okręcie opuścił Rosję. Mieszkał w Belgii, na Węgrzech i we Francji. Napisał pięciotomowe „Szkice rosyjskiej smuty”. W czasie II wojny światowej odrzucił niemieckie propozycje współpracy i namawiał emigrantów, by nie walczyli przeciw własnemu krajowi. W 1945 roku wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Zmarł 7 sierpnia 1947 roku w Ann Arbor. W 2005 roku jego szczątki przeniesiono do Monastyru Dońskiego w Moskwie.

Ocena

Jako dowódca w latach 1914–1916 Denikin zbiera dobre oceny. Był odważny, energiczny i umiał wykorzystać chwilę, a jego brygada i dywizja wielokrotnie przesądzały o powodzeniu operacji 8 Armii. Brusiłow, który nie szczędził krytyki wielu generałom, przyznawał, że na stanowisku liniowym Denikin wykazał „znakomite zdolności”. W 1917 roku stał się symbolem oporu korpusu oficerskiego wobec rewolucyjnych zmian w wojsku. Jedni widzą w tym trafną diagnozę rozkładu armii, inni upór, który pogłębił przepaść między oficerami a żołnierzami.

Historycy, jak Peter Kenez, wskazują też, że ten uczciwy i bezinteresowny człowiek nie był politykiem. Nie zdołał przedstawić programu, który pozyskałby chłopów, nie umiał porozumieć się z Kozakami ani z narodami, które oderwały się od Rosji, i nie powstrzymał przemocy własnych wojsk. W Związku Radzieckim przedstawiano go jako reakcjonistę i wroga ludu. Dla rosyjskiej emigracji, a w ostatnich latach także dla części opinii w Rosji, był patriotą, który do końca życia pozostał wierny swojemu krajowi. Jego wspomnienia, mimo stronniczości, pozostają bezcennym źródłem do historii rosyjskiej armii w 1917 roku.