Niepodległość Donu

17 maja 1918 roku (4 maja według kalendarza juliańskiego) Krąg Ocalenia Donu, zgromadzenie delegatów kozackich stanic i oddziałów obradujące w Nowoczerkasku, przyjął „Ustawy zasadnicze Wszechwielkiego Wojska Dońskiego”. Ten krótki akt, liczący pięćdziesiąt artykułów, dawał ziemiom Kozaków dońskich ustrój państwa: atamana z pełnią władzy, rząd, sąd, skarb, wojsko, a także własną flagę, herb i hymn. Dzień wcześniej Krąg obrał atamanem generała Piotra Krasnowa. Tak powstało państwo nazywane Republiką Dońską albo, jak chciał Krasnow, Wszechwielkim Wojskiem Dońskim. Wiele opracowań podaje jako datę jego proklamowania 18 maja, ostatni dzień obrad Kręgu. Brytyjska chronologia wojny notuje ogłoszenie niepodległości przez Kozaków dońskich dopiero pod 4 czerwca, rosyjskie dokumenty i opracowania wskazują jednak zgodnie na połowę maja.

Krąg Ocalenia Donu

W lutym, po samobójstwie atamana Kaledina, władzę nad Donem przejęli bolszewicy, a w marcu ogłosili Dońską Republikę Radziecką. Wiosną stanice zaczęły się buntować, z zachodu nadchodzili Niemcy, a na początku maja powstańcy opanowali Nowoczerkask i Niemcy weszli do Rostowa. Tymczasowy rząd doński zwołał wtedy do stolicy Kozaczyzny delegatów ze stanic, które zdążyły się uwolnić od czerwonych, i z oddziałów walczących na froncie. Nie był to pełny Wielki Krąg Wojskowy, w którym zasiadaliby przedstawiciele wszystkich okręgów, lecz zgromadzenie zwołane na czas wojny, stąd jego nazwa. Obrady trwały od 11 do 18 maja (od 28 kwietnia do 5 maja st. st.).

14 maja Krasnow wygłosił przed Kręgiem referat o położeniu Donu, w którym wezwał do utworzenia samodzielnego państwa. 16 maja delegaci wybrali go atamanem: według sprawozdań za jego kandydaturą głosowało 107 osób, 13 było przeciw, a 10 się wstrzymało. Nowy ataman otrzymał pełnię władzy do czasu zwołania Wielkiego Kręgu. Krąg uchwalił też powszechną mobilizację Kozaków i powrót do kalendarza juliańskiego, który władza radziecka zastąpiła w lutym gregoriańskim.

Państwo atamana

Ustawy zasadnicze, przedstawione przez Krasnowa, wzorowano na ustawach zasadniczych Imperium Rosyjskiego. Ataman zatwierdzał prawa, mianował rząd, czyli radę kierowników wydziałów, był naczelnym wodzem armii i floty i kierował stosunkami z obcymi państwami. Ustawy uznawały prawosławie za wyznanie panujące, gwarantowały swobody obywatelskie i nietykalność własności, przywracały na Donie dawne prawo cesarstwa i znosiły wszystkie dekrety Rządu Tymczasowego i Rady Komisarzy Ludowych. Flaga miała trzy pasy: niebieski, żółty i czerwony. Według ustawy były to barwy trzech rdzennych ludów Donu: Kozaków, Kałmuków i rosyjskich chłopów. Przywrócono dawny herb Wojska, nagiego Kozaka w papasze, z szablą i karabinem, siedzącego na beczce, a hymnem została pieśń „Wskołychnułsia, wzwołnowałsia prawosławnyj Tichij Don”.

Słowo „niepodległość” w ustawach nie pada. Akt miał obowiązywać tylko do zwołania Wielkiego Kręgu i „całkowitego uspokojenia” kraju, a Krasnow mówił o odrodzeniu Rosji. Faktycznie jednak kozacki Don stał się odrębnym państwem z własną polityką zagraniczną, wojskiem i walutą, i jako takie Krasnow chciał go widzieć uznanym.

Między Niemcami a Ententą

Gdy Krasnow obejmował władzę, mniej więcej jedną trzecią Obwodu Wojska Dońskiego zajmowały wojska niemieckie. W pierwszym rozkazie, wydanym w nocy po przyjęciu ustaw, nowy ataman napisał, że „wczorajszy wróg zewnętrzny”, Austriacy i Niemcy, weszli na ziemie Wojska, by razem z Kozakami walczyć z czerwonymi bandami. Postawił na współpracę z okupantami: dońskie zboże miało iść do Niemiec, a niemiecka broń i amunicja do formowanej właśnie Armii Dońskiej. Część tej broni trafiała dalej do Armii Ochotniczej generała Antona Denikina, która pozostała wierna Ententcie i patrzyła na proniemiecką orientację atamana z niechęcią.

Niemcy nie spieszyli się z formalnym uznaniem. W czerwcu wysłannik feldmarszałka Eichhorna przywiózł do Nowoczerkaska wiadomość, że władze niemieckie uznają atamana, a w lipcu Krasnow napisał do cesarza Wilhelma II list z prośbą o uznanie prawa Wszechwielkiego Wojska Dońskiego do samodzielnego bytu. Wielki Krąg, zwołany w sierpniu, we wrześniu przyjął nową, rozbudowaną wersję ustaw zasadniczych.