Ewakuacja armii Wrangla z Krymu

14 listopada 1920 roku z zatoki w Sewastopolu wyszły ostatnie statki białej floty. Generał Piotr Wrangel przez całą ewakuację doglądał załadunku, przepływając na krążowniku „General Korniłow” od portu do portu. Białych zabierano z pięciu miast: Sewastopola, Eupatorii, Jałty, Teodozji i Kerczu, gdzie ostatnie patrole weszły na pokład 16 listopada. Według najczęściej przytaczanych danych na 126 statkach, okrętach, holownikach i kutrach wywieziono 145 693 ludzi, nie licząc załóg, dwa razy więcej, niż planowano. Tak skończyła się wojna białych na południu Rosji, którą w 1918 roku zaczynała garstka ochotników marszem lodowym.

Upadek Perekopu

Wrangel przejął dowództwo po Antonie Denikinie w kwietniu 1920 roku, gdy resztki białych armii schroniły się na Krymie. Jego Armia Rosyjska wyszła latem z półwyspu, wykorzystując to, że główne siły czerwonych walczyły z Polską. Sytuację odwrócił rozejm polsko-radziecki, który wszedł w życie 18 października. 27 października dowództwo czerwonego Frontu Południowego objął Michaił Frunze, mając kilkakrotną przewagę liczebną. W nocy z 7 na 8 listopada jego wojska, a z nimi oddziały anarchistów Nestora Machny, przeszły przez zamarzające bagna Siwaszu, a w nocy z 8 na 9 listopada zdobyły Wał Turecki na Przesmyku Perekopskim. Do 11 listopada biali utrzymywali jeszcze pozycje pod Iszuniem, a potem front się rozpadł.

Rozkaz Wrangla

11 listopada Frunze zaproponował przez radio Wranglowi zakończenie oporu i obiecał amnestię wszystkim, którzy złożą broń. Włodzimierz Lenin uznał te warunki za zbyt łagodne i kazał nie wypuścić z Krymu żadnego statku. Wrangel kazał zamknąć radiostacje na półwyspie z wyjątkiem jednej, obsługiwanej przez oficerów, i wydał rozkaz ewakuacji. Pisał w nim, że dla wypełnienia obowiązku wobec armii i ludności zrobiono wszystko, co było w ludzkiej mocy, a dalsze losy uchodźców są nieznane. Rząd Południa Rosji ostrzegał, że brakuje węgla, a żadne państwo nie zgodziło się przyjąć uciekinierów, i radził zostać wszystkim, którym nie grozi bezpośrednie niebezpieczeństwo. Statki szykowano po cichu od wiosny. Tego samego dnia Wrangel poprosił francuskiego admirała Dumesnila, by Francja wzięła ewakuowanych pod opiekę, w zamian za rosyjskie okręty. Porozumienie podpisano 13 listopada. Porządku w portach pilnowali junkrzy i kozacy. Na pokłady weszło według rosyjskich szacunków do 15 tysięcy kozaków, 12 tysięcy oficerów, tysiące żołnierzy, urzędników i junkrów oraz ponad 100 tysięcy cywilów, w tym około 5 tysięcy rannych i chorych.

Droga do Konstantynopola

Statki płynęły pod rosyjską banderą świętego Andrzeja. Podróż na przepełnionych statkach była ciężka. Zginął jeden okręt, stary niszczyciel „Żywoj”, któremu zerwała się lina holownicza, a z nim około 250 ludzi. Transportowcowi „Rion”, wiozącemu kilka tysięcy ludzi, zabrakło węgla i do celu doholował go amerykański krążownik „St. Louis”. Do 18 listopada flota dotarła na redę Moda pod Konstantynopolem. Wojsko rozlokowano w obozach. 1 Korpus Armii trafił do Gallipoli, kozacy dońscy do Czataldży, a kubańscy na wyspę Limnos. Okręty odpłynęły w grudniu do Bizerty w Tunezji.

Wielu z tych, którzy zostali, padło ofiarą czerwonego terroru. 16 listopada Feliks Dzierżyński nakazał nie wypuścić z Krymu żadnego białogwardzisty, a od następnego dnia rejestrowano byłych oficerów. Pierwsze listy rozstrzelanych pochodzą z 22 listopada. W ciągu następnych miesięcy na Krymie zginęły tysiące ludzi.