Pokój ryski

18 marca 1921 roku wieczorem w Domu Bractwa Czarnogłowych w Rydze podpisano traktat pokoju między Polską z jednej strony a Rosją i Ukrainą Radziecką z drugiej. Jego pierwszy artykuł stwierdzał krótko, że „stan wojny pomiędzy niemi ustaje”. Wojna polsko-bolszewicka, która zaczęła się na dobre w lutym 1919 roku, gdy po odejściu Niemców na ziemiach dawnego Imperium Rosyjskiego starły się Wojsko Polskie i Armia Czerwona, skończyła się formalnie po ponad dwóch latach. Traktat wyznaczył wschodnią granicę Rzeczypospolitej, która miała przetrwać do września 1939 roku.

Pięć miesięcy rokowań

Najważniejsze decyzje zapadły już jesienią, w rozejmie z 12 października 1920 roku. Linia rozejmu nie była jednak ostateczna. Polska zgłaszała roszczenia do około 12 tysięcy kilometrów kwadratowych na wschód od niej, a strona sowiecka odrzucała część polskich żądań majątkowych. Impas przełamała dopiero w lutym 1921 roku poufna rozmowa przewodniczącego polskiej delegacji Jana Dąbskiego z Adolfem Joffem. Ostatecznie granicę poprawiono na korzyść Polski o około 3 tysiące kilometrów kwadratowych.

Traktat podpisało po pięciu pełnomocników z każdej strony. Polskę reprezentowali Dąbski, Stanisław Kauzik, Edward Lechowicz, Henryk Strasburger i Leon Wasilewski. Po drugiej stronie stali Joffe, Jakub Hanecki, Emanuel Kwiring, Jurij Kociubiński i Leonid Oboleński. Rosja Radziecka podpisała traktat także w imieniu Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad.

Granica i inne warunki

W artykule II strony uznały niepodległość Ukrainy i Białorusi, rozumianych jako republiki radzieckie, i opisały szczegółowo, wieś po wsi, granicę: od Dźwiny na granicy z Łotwą przez Białoruś i Polesie do Zbrucza i jego ujścia do Dniestru. Po stronie polskiej znalazły się Grodzieńszczyzna, zachodnia część dawnej guberni mińskiej z Nieświeżem i Stołpcami, Pińsk oraz zachodni Wołyń z Łuckiem, Równem i Krzemieńcem, po stronie sowieckiej Mińsk. Granica biegła w przybliżeniu linią drugiego rozbioru z 1793 roku. Rosja i Ukraina zrzekły się wszelkich praw do ziem na zachód od niej, Polska do ziem na wschód. Sprawę Wilna, które od października zajmowały oddziały Żeligowskiego, traktat zostawiał, jak już rozejm, wyłącznie Polsce i Litwie.

Strony zobowiązały się nie mieszać w sprawy wewnętrzne drugiej strony i nie popierać organizacji, które z nią walczą. W praktyce oznaczało to koniec polskiego wsparcia dla Symona Petlury i jego armii, sojusznika Polski z 1920 roku. Traktat przewidywał amnestię, wymianę jeńców i prawo wyboru obywatelstwa dla ludzi związanych z ziemiami polskimi. Rosja i Ukraina miały w ciągu roku zapłacić Polsce 30 milionów rubli w złocie z tytułu udziału ziem polskich w gospodarce dawnego imperium, zwrócić tabor kolejowy i inne mienie oraz oddać dzieła sztuki, księgozbiory i archiwa wywiezione z Polski od 1772 roku.

Pokój bez zadowolenia

Polskie społeczeństwo, wyczerpane wojnami i kryzysem gospodarczym, przyjęło wiadomość o pokoju z ulgą. Oceny traktatu od początku były jednak rozbieżne. Zwolennicy federacyjnej koncepcji Piłsudskiego uważali, że Polska porzuciła Ukraińców i mieszkańców Białorusi, a na wschód od nowej granicy zostało według różnych szacunków od 1,2 do 2 milionów Polaków. Inni widzieli w Rydze realizm państwa, które nie miało sił na dalszą wojnę. Traktat nie zadowolił w pełni żadnej ze stron.

Moskwa traktowała pokój, podobnie jak wcześniej traktat brzeski, jako wymuszone okolicznościami zawieszenie ekspansji na zachód. Wiele jego postanowień nie zostało wykonanych. Złota nigdy nie zapłacono, a z dóbr kultury wróciła do kraju tylko część. Granicę ryską uznała w marcu 1923 roku Rada Ambasadorów państw Ententy, co zamykało formalnie sprawę wschodnich granic Polski.