Bitwa pod Komarowem (1920)

31 sierpnia 1920 roku w okolicach Komarowa na Zamojszczyźnie polska 1 Dywizja Jazdy pułkownika Juliusza Rómmla stoczyła całodzienną bitwę z 1 Armią Konną Siemiona Budionnego. Na wzgórzach wokół wsi Wolica Śniatycka walczyło łącznie około dwudziestu pułków jazdy, z czego sześć polskich, a o wyniku zdecydowały szarże na szable. Wieczorem konnica sowiecka ustąpiła z pola bitwy i rozpoczęła odwrót, który zakończył się za linią frontu. Bitwa pod Komarowem uchodzi za jedną z ostatnich wielkich bitew kawalerii w Europie. W tej samej okolicy sześć lat wcześniej Austriacy bili się z Rosjanami w jednej z pierwszych bitew wielkiej wojny.

Konarmia w potrzasku

Przez całe lato 1 Armia Konna była najgroźniejszą formacją Armii Czerwonej. Liczyła według polskich danych około 18 tysięcy szabel, kilkaset karabinów maszynowych i własne pociągi pancerne. W sierpniu walczyła na przedpolach Lwowa, między innymi pod Zadwórzem. Rozkazy, by skierować ją na pomoc armiom Tuchaczewskiego, wykonano z opóźnieniem. Gdy po klęsce pod Warszawą Budionny ruszył wreszcie na północ, pod koniec sierpnia jego dywizje utknęły pod Zamościem. Twierdzy broniły oddziały polskie i ukraińska 6 Dywizja Strzelców pułkownika Marka Bezruczki, sojuszniczej armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. Tymczasem od zachodu, północy i południa zbliżały się polskie dywizje, które miały zamknąć Konarmię w kotle.

Od południa nadchodziła grupa generała Stanisława Hallera: 13 Dywizja Piechoty i 1 Dywizja Jazdy Rómmla. Rómmel miał dwie brygady jazdy: 6 Brygadę pułkownika Konstantego Plisowskiego i 7 Brygadę pułkownika Henryka Brzezowskiego, razem sześć pułków ułanów i szwoleżerów z artylerią konną. Budionny chciał wycofać się na wschód, za rzekę Huczwę, którą wcześniej przeszedł. Dwie dywizje kawalerii zostawił w odwodzie pod Zamościem, a po jednej skierował na Komarów i na Grabowiec.

Szarże pod Wolicą Śniatycką

Walka zaczęła się około siódmej rano pod Wolicą Śniatycką. Główny bój toczył się na zalesionej wyżynie na północ od bagien komarowskich. Kluczem do niej było wzgórze 255, z którego, jak pisał później Brzezowski, „jak na dłoni” widać było okoliczne wsie i szosę na Werbkowice. 7 Brygada natarła na nie najpierw pieszo, potem konno, i zdobyła je. Konnica sowiecka zajęła pozycję między Cześnikami a Niewirkowem i zaczęła obchodzić Polaków. Po południu Rómmel rzucił 6 Brygadę w stronę Niewirkowa, by odciąć Konarmii drogę na wschód. Polska artyleria konna i karabiny maszynowe rozbijały kolejne ataki. W pewnej chwili baterie, które wysunęły się za daleko, zaczęły się cofać, a wśród polskich jeźdźców wybuchło zamieszanie.

Wieczorem Budionny rzucił do ataku 6 Dywizję Kawalerii. Wtedy 8 Pułk Ułanów rotmistrza Kornela Krzeczunowicza wyszedł kłusem spomiędzy cofających się polskich szwadronów i z kilkudziesięciu kroków uderzył galopem. Sowiecka dywizja nie wytrzymała szarży i zawróciła, a za nią całe ugrupowanie. Do zmroku Konarmia opuściła pole bitwy. Z powietrza walczyła 7 Eskadra Myśliwska, w której służyli amerykańscy ochotnicy.

Bilans

Straty są niepewne. Według artykułu Muzeum Historii Polski bolszewicy stracili około 1500 zabitych, a Polacy pięć razy mniej. Inne opracowania podają po polskiej stronie około 300 zabitych i rannych oraz około 500 koni. Polacy przejęli tabory i rozkaz operacyjny Armii Konnej znaleziony przy poległym oficerze.

Konarmii nie udało się okrążyć. Polska piechota nie zdążyła odciąć jej dróg odwrotu, a Krzeczunowicz pisał później z goryczą o nieobecności generała Hallera na polu bitwy. Budionny stracił jednak inicjatywę. Komarów był ostatnim natarciem jego armii w tej wojnie. Pisarz Izaak Babel, który jechał z Konarmią jako korespondent, notował w dzienniku po bitwie: „Rozmowy o tym, że armia już nie ta sama”. Nie miał wątpliwości, że to „początek końca” Pierwszej Konnej.