Rozejm w Rydze

12 października 1920 roku w Rydze delegacje Polski oraz Rosyjskiej i Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad podpisały umowę o preliminaryjnym pokoju i rozejmie. Strony zgodziły się przerwać walki 18 października o północy i wytyczyły wstępnie wschodnią granicę Polski, od Dźwiny po Dniestr. Po prawie dwóch latach walk, po Bitwie Warszawskiej i bitwie nad Niemnem, wojna polsko-bolszewicka dobiegała końca. Rozejm nie był jeszcze pokojem, ale przesądził o jego najważniejszych warunkach.

Od Mińska do Rygi

Pierwsze rozmowy rozpoczęły się w sierpniu w Mińsku, gdy Armia Czerwona stała pod Warszawą. Delegacja sowiecka żądała wtedy między innymi ograniczenia polskiej armii do 50 tysięcy żołnierzy i utworzenia milicji robotniczej. Po klęsce Tuchaczewskiego Polacy odrzucili te warunki, a rokowania przeniesiono na neutralny grunt, do stolicy Łotwy. Zaczęły się tam 21 września, gdy nad Niemnem trwała bitwa.

Polskiej delegacji przewodniczył wiceminister spraw zagranicznych Jan Dąbski z PSL „Piast”. Większość jej członków wyznaczyły kluby sejmowe. Najwięcej do powiedzenia miał przedstawiciel endecji Stanisław Grabski, przeciwnik federacyjnych planów Piłsudskiego. Zwolennikiem tych planów był w delegacji przede wszystkim Leon Wasilewski. Stronę sowiecką reprezentował doświadczony dyplomata Adolf Joffe, który w 1918 roku negocjował w Brześciu. Bolszewikom zależało na szybkim rozejmie. Na południu Ukrainy nacierała biała armia generała Piotra Wrangla, a Włodzimierz Lenin mówił 20 września, że trzeba „kupić” od Polaków zawieszenie broni i za wszelką cenę skończyć z Wranglem.

Na początku rokowań polska delegacja uznała za stronę Ukraińską Socjalistyczną Republikę Rad, a nie sojuszniczą Ukraińską Republikę Ludową Symona Petlury, z którą Polska zawarła w kwietniu sojusz. Najważniejsze decyzje zapadły w rozmowach Dąbskiego z Joffem. 5 października ogłoszono porozumienie co do linii rozejmu.

Warunki

Granica wstępna biegła od Dźwiny przez Białoruś i Polesie do Zbrucza i Dniestru. Mińsk pozostawał po stronie sowieckiej. Galicja Wschodnia, o której niepodległości Joffe próbował jeszcze rozmawiać, zostawała przy Polsce. Polska zrezygnowała z części ziem, które jej wojska w tym czasie zajmowały albo mogły zająć. W sprawie Wilna, zajętego trzy dni wcześniej przez oddziały Żeligowskiego, strony uzgodniły, że los terytoriów spornych między Polską a Litwą rozstrzygną wyłącznie te dwa państwa. Do 18 października wojska mogły się jeszcze posuwać. Polacy zajęli w tych dniach Mołodeczno i Mińsk, a grupa jazdy pułkownika Juliusza Rómmla przeprowadziła zagon na Korosteń.

Spór o ocenę

Premier Wincenty Witos mówił 14 października w Sejmie, że pokój „nie zaspokaja w pełni aspiracji narodu polskiego, zostawia poza granicami Polski wielką liczbę Polaków”, ale daje krajowi możność oddechu na wschodzie. Ziemianie z Kresów przyjęli go z goryczą. Edward Woyniłłowicz pisał w dzienniku o „czwartym rozbiorze”, bo delegacja od początku nie chciała żądać Mińska. Sejm ratyfikował umowę 22 października. Oddziały Petlury i generała Stanisława Bułaka-Bałachowicza, które walczyły po stronie polskiej, musiały opuścić terytorium Polski do 2 listopada.

Spór o Rygę trwa do dziś. Część historyków uważa, że polska delegacja zaprzepaściła owoce zwycięstwa i porzuciła ukraińskiego sojusznika. Inni zwracają uwagę, że Polska była wyczerpana wojną, a państwa zachodnie były przeciwne niepodległości Ukrainy. Brytyjski historyk Norman Davies pisał, że żadna ze stron nie osiągnęła swoich celów, a wynikiem wojny był nie kompromis, lecz impas.