Proklamowanie Ukraińskiej Republiki Ludowej

20 listopada 1917 roku (7 listopada st. st.) w Kijowie zebrała się Mała Rada, czyli komitet Ukraińskiej Centralnej Rady obradujący między jej sesjami. Przewodniczący Rady, historyk Mychajło Hruszewski, otworzył uroczyste posiedzenie, po czym odczytano tekst III Uniwersału. Jego najważniejsze zdanie brzmiało: „Odtąd Ukraina staje się Ukraińską Republiką Ludową”. Nowa republika nie odrywała się od Rosji. Uniwersał zapowiadał, że Ukraina „nie oddzielając się od republiki rosyjskiej i zachowując jej jedność” pomoże całemu państwu przekształcić się w federację równych i wolnych narodów. Do czasu zwołania ukraińskiego Zgromadzenia Ustawodawczego cała władza w kraju miała należeć do Centralnej Rady i jej rządu, Sekretariatu Generalnego.

Według ukraińskich opracowań po krótkiej przerwie, na wniosek frakcji ukraińskich eserowców, po raz pierwszy w dziejach Rady przeprowadzono głosowanie imienne. Z 50 członków Małej Rady na sali było 47. Za Uniwersałem głosowało 42, nikt nie był przeciw. Od głosu wstrzymało się pięciu: dwóch rosyjskich eserowców, dwóch mienszewików i przedstawiciel Polskiego Centrum Demokratycznego. Wkrótce potem akt odczytano uroczyście na placu Sofijskim przed tłumem kijowian i oddziałami wojska. Na zachowanym zdjęciu z tej uroczystości widać obok siebie trzech przywódców ukraińskiej rewolucji: Hruszewskiego, szefa Sekretariatu Generalnego i pisarza Wołodymyra Wynnyczenkę oraz sekretarza do spraw wojskowych Symona Petlurę.

Od autonomii do republiki

Centralna Rada powstała w Kijowie 17 marca 1917 roku (4 marca st. st.), kilka dni po upadku caratu, jako reprezentacja ukraińskich partii, organizacji społecznych i kulturalnych. Z czasem dołączyli do niej delegaci zjazdów chłopskich, robotniczych i wojskowych oraz mniejszości narodowych. Przez pierwsze miesiące jej celem była autonomia Ukrainy w demokratycznej Rosji. 23 czerwca (10 czerwca st. st.) Rada ogłosiła I Uniwersał, który proklamował autonomię, i powołała Sekretariat Generalny pod kierunkiem Wynnyczenki. Po trudnych rokowaniach Rząd Tymczasowy uznał Sekretariat za swój organ na Ukrainie. Ustępstwa wobec Kijowa kosztowały go zresztą wyjście z gabinetu ministrów z partii kadetów, od którego zaczął się lipcowy kryzys rządowy. Ugodę ogłosił 16 lipca (3 lipca st. st.) II Uniwersał. W sierpniu Piotrogród ograniczył jednak władzę Sekretariatu do pięciu guberni: kijowskiej, wołyńskiej, podolskiej, połtawskiej i części czernihowskiej. Ukraińscy politycy uznali to za złamanie umowy.

Wiadomość o przewrocie bolszewickim w Piotrogrodzie zaskoczyła Kijów. 8 listopada (26 października st. st.) Mała Rada potępiła przejęcie władzy przez rady robotnicze i żołnierskie. Władza, jak głosiła uchwała, powinna należeć do całej rewolucyjnej demokracji, a nie tylko do jej części. Kilka dni później w mieście wybuchły walki między wojskami sztabu Kijowskiego Okręgu Wojskowego, wiernymi obalonemu rządowi, a robotnikami i żołnierzami, których prowadzili miejscowi bolszewicy. Rada zachowała wobec bolszewików życzliwą neutralność: groźniejszy wydawał się jej obalony Rząd Tymczasowy, który w ostatnich tygodniach okazywał ruchowi ukraińskiemu coraz więcej wrogości. Według ukraińskich opracowań 13 listopada (31 października st. st.) sztab okręgu podpisał rozejm i wycofał się z miasta, a urzędy przejęły oddziały ukraińskie. 14 listopada Rada ogłosiła się najwyższą władzą w kraju, a dwa dni później Sekretariat Generalny rozciągnął swoją władzę na dziewięć guberni z ukraińską większością. III Uniwersał nadawał temu stanowi rzeczy formę prawną.

Co zapowiadał Uniwersał

Akt zaczynał się od opisu chwili: „Na północy, w stolicach, toczy się bratobójcza i krwawa walka. Centralnego rządu nie ma, a w państwie szerzy się bezwładza, nieład i ruina”. Rada nie uznawała więc bolszewickiej Rady Komisarzy Ludowych za rząd Rosji. Do Ukraińskiej Republiki Ludowej miało należeć dziewięć guberni: kijowska, podolska, wołyńska, czernihowska, połtawska, charkowska, jekaterynosławska, chersońska i taurydzka bez Krymu. O przyłączeniu części guberni kurskiej, chełmskiej, woroneskiej i sąsiednich ziem z ukraińską większością miało rozstrzygnąć porozumienie, „zgodnie ze zorganizowaną wolą narodów”.

Najdalej idące były zapowiedzi społeczne. Uniwersał znosił prawo własności do ziem obszarniczych i innych gospodarstw „nieopartych na własnej pracy”, a także do ziem apanażowych, klasztornych, gabinetowych i cerkiewnych. Uznawał je za własność całego ludu pracującego, która miała przejść w jego ręce bez wykupu. Do czasu zebrania się ukraińskiego Zgromadzenia Ustawodawczego ziemią miały zarządzać wybrane przez ludność komitety ziemskie. Od tego dnia na Ukrainie obowiązywał ośmiogodzinny dzień pracy, a Sekretariat Generalny miał wprowadzić państwową kontrolę nad produkcją. Rada znosiła karę śmierci, ogłaszała amnestię dla więźniów politycznych, zapowiadała reformę sądów i samorządu oraz gwarantowała wolność słowa, druku, wyznania, zgromadzeń, związków i strajków. Narodom wielkoruskiemu, żydowskiemu, polskiemu i innym przyznawała autonomię narodowo-personalną, czyli prawo do samorządu w sprawach ich życia narodowego.

W sprawie wojny Rada obiecywała, że „przez rząd centralny” zmusi sprzymierzonych i wrogów do natychmiastowego podjęcia rokowań pokojowych i zadba, by na kongresie pokojowym nie naruszono praw narodu ukraińskiego w Rosji i poza nią. Do zawarcia pokoju każdy obywatel republiki miał jednak „stać twardo na swoich pozycjach”, na froncie i na tyłach. Wybory do ukraińskiego Zgromadzenia Ustawodawczego wyznaczono na 9 stycznia 1918 roku (27 grudnia st. st.), a jego zwołanie na 22 stycznia (9 stycznia st. st.). Równocześnie miały się odbyć wybory do Wszechrosyjskiego Zgromadzenia Ustawodawczego.

Polacy i Chełmszczyzna

Uniwersał dotyczył bezpośrednio licznej polskiej społeczności prawobrzeżnej Ukrainy. Polska ludność Kijowa, Wołynia i Podola mogła liczyć na autonomię narodowo-personalną, ale zapowiedź odebrania ziemi bez wykupu uderzała w polskie ziemiaństwo, do którego należała tam znaczna część wielkich majątków. Według polskich historyków prawa Wiktora Hołubki i Adama Lityńskiego wszystkie polskie organizacje ostro zaprotestowały przeciw temu „aktowi krzywdy”, który niszczył podstawy bytu wielu Polaków od dawna osiadłych na Ukrainie. Nieufność wobec Uniwersału wyrażał już symbolicznie głos wstrzymującego się polskiego członka Małej Rady.

Drugą drażliwą sprawą była gubernia chełmska. Rosjanie wydzielili ją w 1912 roku z guberni lubelskiej i siedleckiej, a Polacy uznali to za kolejny rozbiór. W 1917 roku ziemie te znajdowały się pod okupacją państw centralnych. Uniwersał tylko zastrzegał, że o ich losie zdecyduje „wola narodów”, ale wymieniając Chełmszczyznę wśród ziem, do których rości sobie prawa, zapowiadał spór z Polakami. Sam Hruszewski urodził się zresztą w Chełmie. Spór wybuchł z pełną siłą kilka miesięcy później, gdy w traktacie brzeskim państwa centralne obiecały Chełmszczyznę Ukrainie.

Między Piotrogrodem a Kijowem

Rosyjscy kadeci uznali Uniwersał za kapitulację przed bolszewikami. Bolszewicy początkowo przyjęli go bez otwartej wrogości. Sami ogłosili 15 listopada (2 listopada st. st.) Deklarację praw narodów Rosji, która przyznawała im prawo do samookreślenia aż do oddzielenia się. Kijów i Piotrogród szły jednak w przeciwnych kierunkach. Centralna Rada, kierowana przez umiarkowanych socjalistów, chciała federacji demokratycznych republik i nie uznawała władzy komisarzy ludowych. Bolszewicy chcieli władzy rad także na Ukrainie. Hołubko i Lityński zwracają też uwagę, że zapowiedź reformy rolnej, rozłożonej na długą procedurę przez komitety ziemskie, przegrywała z bolszewickim hasłem natychmiastowego zabrania ziemi.

Na razie Kijów miał własny rząd, własne wojsko w organizacji i ambicję, by w imieniu Ukrainy rozmawiać o pokoju. W ciągu dwóch miesięcy spór z Piotrogrodem przerodził się w wojnę. W grudniu Rada Komisarzy Ludowych postawiła Centralnej Radzie ultimatum, a bolszewicy proklamowali w Charkowie konkurencyjną Ukraińską Ludową Republikę Rad. 22 stycznia 1918 roku, w dniu wyznaczonym na zwołanie Zgromadzenia Ustawodawczego, IV Uniwersał ogłosił niepodległość Ukraińskiej Republiki Ludowej. Federacja z Rosją, zapowiedziana 20 listopada, nigdy nie powstała.