Kiereński premierem Rosji

21 lipca 1917 roku (8 lipca według kalendarza juliańskiego) premierem, a dokładniej ministrem-przewodniczącym Rządu Tymczasowego, został Aleksander Kiereński. Dzień wcześniej do dymisji podał się książę Gieorgij Lwow, który kierował rządem od rewolucji lutowej. Kiereński zachował ministerstwo wojny i marynarki. Brytyjska chronologia wojny notuje tę zmianę pod 19 lipca. Według rosyjskich i zachodnich źródeł Lwow ustąpił 20 lipca (7 lipca st. st.), a Kiereński objął urząd nazajutrz.

Dymisja Lwowa

Pierwszy rząd koalicyjny rozpadł się w połowie lipca. 15 lipca czterech ministrów z partii kadetów wystąpiło z gabinetu na znak protestu przeciw ustępstwom wobec ukraińskiej Centralnej Rady, a następnego dnia w Piotrogrodzie wybuchły dni lipcowe. Gdy rozruchy stłumiono, w rządzie zostali głównie socjaliści. 20 lipca (7 lipca st. st.) ministrowie uchwalili szereg represji wobec uczestników rozruchów, ale socjalistyczni członkowie gabinetu, korzystając z nieobecności kadetów, zaproponowali też, by rząd przyjął program czerwcowego zjazdu rad. Dla Lwowa było to za wiele. Ten ziemianin i liberał, w czasie wojny przewodniczący Wszechrosyjskiego Związku Ziemskiego, oskarżył kolegów, że ich polityka rolna, zwłaszcza poczynania eserowskiego ministra rolnictwa Wiktora Czernowa, podważa ludowe poczucie prawa i stawia przyszłe Zgromadzenie Ustawodawcze przed faktami dokonanymi. Odszedł też minister sprawiedliwości Pawieł Pieriewierziew, który kilka dni wcześniej dopuścił do ogłoszenia oskarżeń przeciw Leninowi.

Lwow nie widział dla siebie miejsca w rządzie, który przesuwał się w lewo. W rozmowie z prasą tłumaczył, że w tej chwili na czele rządu powinien stanąć właśnie Kiereński. Pozostali ministrowie postanowili, że Kiereński obejmie kierownictwo rządu, zachowując resorty wojskowe. Ministrem spraw wewnętrznych, dotąd w rękach Lwowa, został mienszewik Irakli Cereteli. To on miał odtąd bronić w radach decyzji o aresztowaniu bolszewików.

Najpopularniejszy człowiek w Rosji

Kiereński miał 36 lat. Był adwokatem, znanym jeszcze przed wojną obrońcą w procesach politycznych, i posłem do Dumy z frakcji trudowików, a po rewolucji lutowej wstąpił do partii eserowców. W marcu jako jedyny socjalista wszedł do pierwszego Rządu Tymczasowego, jako minister sprawiedliwości, a zarazem był wiceprzewodniczącym Rady Piotrogrodzkiej. W maju objął ministerstwo wojny i marynarki. Za płomienne przemówienia na frontowych wiecach, którymi próbował zapalić żołnierzy do walki, nazywano go ironicznie „naczelnym namawiaczem” (ros. gławnougowariwajuszczij). Był jedynym politykiem, którego mogli zaakceptować zarówno umiarkowani socjaliści z rad, jak i liberałowie, oficerowie i przemysłowcy. Amerykański dziennikarz i historyk rewolucji William Chamberlin nazwał go niezbędnym zwornikiem każdego ówczesnego rządu.

Obejmował władzę w najgorszym możliwym momencie. Rozpoczęta 1 lipca ofensywa, z którą związał swoje nazwisko, już się załamała, a 19 lipca Niemcy i Austriacy przeszli pod Złoczowem do kontrnatarcia. Rosyjskie oddziały uciekały z frontu, nie słuchając rozkazów. W Piotrogrodzie dopiero co stłumiono zbrojny zryw, a w kraju chłopi coraz śmielej zajmowali ziemię dworską. Z frontu wrócił 19 lipca z żądaniem stanowczego rozprawienia się z bolszewikami.

Rząd ocalenia rewolucji

Jeszcze 21 lipca okrojony rząd ogłosił deklarację programową. Zaczynała się od słów: „Obywatele! Nadeszła groźna godzina. Wojska niemieckiego cesarza przerwały front rosyjskiej ludowej rewolucyjnej armii”. Rząd za swoje pierwsze zadanie uznał wytężenie wszystkich sił do walki z wrogiem zewnętrznym i do obrony nowego porządku przed anarchią i kontrrewolucją, „nie cofając się przed najbardziej stanowczymi środkami”. Zapowiadał, że zaproponuje sojusznikom zwołanie w sierpniu konferencji w sprawie celów wojny, że wybory do Zgromadzenia Ustawodawczego odbędą się w wyznaczonym terminie, 30 września (17 września st. st.), że zostaną zniesione stany, cywilne rangi i ordery, z wyjątkiem nadawanych za męstwo w boju, oraz że przygotuje ustawy o ochronie pracy i ośmiogodzinnym dniu pracy. Reforma rolna miała oddać ziemię „w ręce pracujących”, ale rozstrzygnąć ją miało dopiero Zgromadzenie Ustawodawcze, a samowolne zajmowanie ziemi rząd zamierzał powstrzymać. Kadeci uznali deklarację za nie do przyjęcia. Następnego dnia, 22 lipca (9 lipca st. st.), połączone posiedzenie Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego rad robotniczych i żołnierskich oraz komitetu wykonawczego rad chłopskich uchwaliło, że kraj i rewolucja są w niebezpieczeństwie, a Rząd Tymczasowy jest „rządem ocalenia rewolucji” i otrzymuje nieograniczone pełnomocnictwa. Według Trockiego za głosowało 253 delegatów, a 47, w tym obecni na sali bolszewicy, wstrzymało się od głosu. W praktyce rady zrzekały się w ten sposób kontroli nad rządem, którą sprawowały od marca.

Kiereński szybko sięgnął po nowe uprawnienia. Pod jego rządami rozwiązano zbuntowane pułki garnizonu stołecznego, a ich żołnierzy rozesłano na front, rozbrojono część robotników i zamknięto bolszewicką prasę. 25 lipca (12 lipca st. st.) rząd, pod naciskiem generałów, przywrócił na froncie karę śmierci za najcięższe przestępstwa wojskowe. Wkrótce rząd przeniósł się z Pałacu Maryjskiego do Pałacu Zimowego, gdzie zamieszkał też Kiereński.

Co dalej

Nowy premier chciał odbudować koalicję z kadetami, ale ci stawiali twarde warunki: rząd odpowiedzialny tylko przed własnym sumieniem, a nie przed radami, pełna jedność z sojusznikami, przywrócenie dyscypliny w armii i żadnych reform społecznych przed Zgromadzeniem Ustawodawczym. Rokowania szły tak opornie, że 3 sierpnia Kiereński złożył dymisję. Wrócił, gdy przywódcy wszystkich partii pozwolili mu dobrać ministrów według własnego uznania. Drugi rząd koalicyjny powstał 6 sierpnia. Socjaliści mieli w nim nieznaczną przewagę, ale kadeci wrócili do gabinetu. Kiereński kierował rządem do listopada 1917 roku, kiedy obalili go bolszewicy.