Duma Państwowa

Duma Państwowa była niższą izbą parlamentu Imperium Rosyjskiego w latach 1906–1917. Obradowała w Pałacu Taurydzkim w Petersburgu, a wybierano ją według nierównej ordynacji, która dawała przewagę ziemianom. W czasie wojny z lojalnej opozycji stała się głównym ośrodkiem krytyki rządu, a w marcu 1917 roku jej przywódcy przejęli władzę po upadku caratu.

Parlament na krótkiej smyczy

Dumę car Mikołaj II obiecał w manifeście z października 1905 roku, pod naciskiem rewolucji. Ustawy zasadnicze z 1906 roku zostawiły mu jednak tytuł samowładcy i prawo weta, a ministrowie nie odpowiadali przed posłami. Pierwsza Duma przetrwała nieco ponad dwa miesiące, druga nieco ponad trzy. Po jej rozwiązaniu car i premier Piotr Stołypin zmienili w czerwcu 1907 roku ordynację: głosy ziemian i właścicieli miejskich nieruchomości liczyły się odtąd bardziej, a głosy chłopów mniej, i w Dumie zasiadało mniej przedstawicieli narodów nierosyjskich.

Odczuli to Polacy. W pierwszych dwóch Dumach Królestwo Polskie miało po 34 posłów, w trzeciej 11, w czwartej 10. Koło Polskie, w II i III Dumie kierowane przez Romana Dmowskiego, a w IV przez Józefa Świeżyńskiego, bezskutecznie zabiegało o autonomię Królestwa i polski samorząd.

Duma w czasie wojny

IV Duma, wybrana w 1912 roku, z Michaiłem Rodzianką jako przewodniczącym, zebrała się 8 sierpnia 1914 roku na jednodniowej sesji. Posłowie uchwalili kredyty wojenne i zgodzili się rozejść do odwołania. Przywódca kadetów Pawieł Milukow zapowiedział wstrzymanie walki z rządem, a polscy posłowie złożyli deklarację lojalności. Potem Duma zbierała się tylko wtedy, gdy zwołał ją car, i nikt nie wiedział, kiedy wróci do obrad.

Klęski 1915 roku zmieniły nastroje. Pod naciskiem Rodzianki i Dumy car zdymisjonował ministra wojny Suchomlinowa, a latem większość posłów, od postępowych nacjonalistów po kadetów, utworzyła Blok Postępowy, który miał 236 z 442 miejsc. Blok żądał rządu złożonego z ludzi cieszących się zaufaniem kraju, amnestii i zniesienia ograniczeń wobec Polaków i Żydów. Car odpowiedział objęciem naczelnego dowództwa, a 16 września odroczył obrady.

Dumę zwołano znowu w lutym 1916 roku, gdy premierem został Boris Stürmer. Car po raz pierwszy odwiedził wtedy Pałac Taurydzki. Gesty nie wystarczyły. 14 listopada 1916 roku Milukow wyliczał z trybuny porażki rządu i pytał: „Co to jest: głupota czy zdrada?”. Cenzura zakazała druku mowy, ale jej odpisy krążyły po kraju, a dziesięć dni później Stürmer stracił urząd. W grudniu skrajnie prawicowy poseł Władimir Puriszkiewicz wezwał w Dumie do uwolnienia Rosji od Rasputina, a wkrótce sam wziął udział w jego zabójstwie.

Rewolucja i koniec

11 marca 1917 roku, w czasie strajków w Piotrogrodzie, władze postanowiły przerwać obrady Dumy. Rano 12 marca posłowie dowiedzieli się o ukazie, a tego samego dnia zbuntował się garnizon. Posłowie nie złamali otwarcie ukazu, ale zebrali się na „prywatnej naradzie” i powołali Komitet Tymczasowy Dumy z Rodzianką na czele. W nocy komitet ogłosił, że przejmuje władzę. Jego wysłannicy Aleksandr Guczkow i Wasilij Szulgin odebrali w Pskowie akt abdykacji cara, a porozumienie z Radą Piotrogrodzką dało Rząd Tymczasowy.

Sama Duma już nie obradowała. Rodzianko próbował utrzymać ją przy życiu jako „prywatne narady” posłów, ale dla rad i żołnierzy jej przewodniczący był uosobieniem dawnych klas posiadających. W październiku 1917 roku, przed wyborami do Zgromadzenia Ustawodawczego, Rząd Tymczasowy formalnie ją rozwiązał.