Rząd Horwata

W lipcu 1918 roku na stacji Grodiekowo w rosyjskim Kraju Nadmorskim, tuż przy granicy z Chinami, generał Dmitrij Horwat ogłosił się Tymczasowym Władcą (Wriemiennyj Prawitiel) do czasu przywrócenia rosyjskiej ogólnonarodowej władzy państwowej. Przyjechał tu z Harbinu specjalnym pociągiem, w towarzystwie członków swojego gabinetu i japońskich oficerów, i wydał proklamację o utworzeniu nowego rządu. Rosyjskie biografie Horwata podają datę 10 lipca, ale amerykańskie raporty dyplomatyczne z Pekinu i Harbinu mówią, że proklamację ogłoszono w Grodiekowie 9 lipca.

„Szczęśliwa Chorwacja”

Horwat, urodzony w 1858 roku inżynier kolejowy z rodziny o serbskich korzeniach, od 1903 roku kierował Koleją Wschodniochińską, rosyjską linią przecinającą Mandżurię, a w praktyce rządził całym pasem kolejowym z Harbinem w środku. Gdy w grudniu 1917 roku harbińska rada delegatów robotniczych i żołnierskich próbowała odsunąć go od zarządu kolei, na jego prośbę do Harbinu weszły wojska chińskie i rozpędziły radę. Pas kolejowy pozostał wyspą starego porządku, którą emigranci nazywali żartobliwie „szczęśliwą Chorwacją”. Zbierali się tu rosyjscy oficerowie i politycy wrogo nastawieni do bolszewików, a działający w Harbinie Komitet Dalekowschodni namawiał generała do przejęcia władzy.

Okazję stworzył bunt Korpusu Czechosłowackiego. 29 czerwca Czechosłowacy obalili radę we Władywostoku, a 5 lipca zdobyli Nikolsk, dzisiejszy Ussuryjsk. Na początku lipca dowódcy wojsk sojuszniczych we Władywostoku ogłosili, że miasto i okolice przechodzą pod ich tymczasową ochronę. 6 lipca Horwat oznajmił amerykańskiemu konsulowi w Harbinie, że na żądanie komitetu utworzył „bezpartyjny” rząd dla Syberii. Weszli do niego m.in. były deputowany do Dumy Państwowej Stiepan Wostrotin, były wiceminister kolei w Rządzie Tymczasowym Leonid Ustrugow, generał Wasilij Fług oraz dwaj przedstawiciele syberyjskich spółdzielni, Aleksandr Okorokow i robotnik Michaił Kurski. Sam Horwat przedstawiał się jako monarchista konstytucyjny z przekonania, gotów jednak działać jako konserwatywny demokrata. 7 lipca jego pociąg wyruszył w stronę Nikolska.

Program i rywale

Proklamacja zapowiadała zniesienie wszystkich dekretów bolszewickich, odbudowę sądów i samorządów, równość obywateli wobec prawa, powszechne prawo wyborcze, dotrzymanie wszystkich traktatów i zobowiązań wobec państw sprzymierzonych i neutralnych, odbudowę zdyscyplinowanej i apolitycznej armii, przywrócenie prawa własności i przekazanie sprawy rolnej Zgromadzeniu Ustawodawczemu. Wersja ogłoszona w Harbinie obiecywała ponadto uznanie prawa Syberii i innych krajów do autonomii, pod warunkiem zachowania jedności Rosji. Za Horwatem stały jedynie niewielkie oddziały atamanów Grigorija Siemionowa i Iwana Kałmykowa oraz pułkownika Orłowa. Liczył przede wszystkim na Japonię. Japoński konsul w Harbinie zapewniał Amerykanów, że Tokio poprze jego rząd, a harbińskie gazety pisały o przyjeździe japońskich oficerów sztabowych i wstrzymaniu dodatkowych pociągów na kolei z powodu przewozu wojsk.

Władzę na Syberii rościło sobie już jednak kilka ośrodków. We Władywostoku osiadła grupa Piotra Derbera, która 29 czerwca przyjęła nazwę Tymczasowego Rządu Autonomicznej Syberii i którą uznała miejska duma. W Omsku rząd Piotra Wołogodskiego kilka dni wcześniej ogłosił, że żadna inna władza nie może działać na Syberii. Czechosłowacy, którzy szli właśnie z Władywostoku na zachód na pomoc swoim rodakom, nie chcieli mieć nic wspólnego z politycznymi organizacjami z Harbinu. Amerykański konsul we Władywostoku ostrzegał, że wkroczenie do Rosji zbrojnych oddziałów z Harbinu zwróci ludność przeciw Czechosłowakom i wywoła wojnę domową.

Reakcja sprzymierzeńców

Brytyjski, francuski i japoński konsul we Władywostoku donieśli swoim rządom, że próba Horwata spotkała się tam z powszechną niechęcią i pogłębi rozłam na Syberii. Francuski konsul dodawał, że generał zraził do siebie Czechosłowaków, bo próbował wykorzystać sytuację, którą stworzyli, i nie chciał ich przepuścić przez Mandżurię. 12 lipca przedstawiciele Wielkiej Brytanii, Francji i Japonii w Pekinie wezwali Horwata, by wycofał proklamację i wrócił do Harbinu, nie utrudniając przejazdu Czechosłowaków Koleją Wschodniochińską. Chiński gubernator w Harbinie zapowiedział, że po wyjeździe do Rosji generał może wrócić tylko jako zarządca kolei, a nie jako władza. W kręgach dyplomatycznych krążyły plotki o monarchistycznym spisku i o tym, że na tron ma wrócić wielki książę Michał Aleksandrowicz, którego w rzeczywistości bolszewicy zamordowali w czerwcu pod Permem. Stany Zjednoczone oświadczyły, że nie poprą żadnej z frakcji, a Japonia przyznała, że udzieliła Horwatowi pomocy, ale zapewniła, że nie obiecywała mu dalszego poparcia.

Rząd Horwata nie zdobył na Syberii realnej władzy. Generał tytułował się Tymczasowym Władcą do 13 września 1918 roku, gdy po długich rokowaniach uznał rząd omski i został jego najwyższym pełnomocnikiem na Dalekim Wschodzie. Na tym stanowisku pozostał także za rządów admirała Aleksandra Kołczaka.