Czechosłowacy zajmują Irkuck

11 lipca 1918 roku władzę w Irkucku, największym mieście wschodniej Syberii, przejęli przeciwnicy bolszewików. Do miasta, praktycznie bez walki, wkroczyły oddziały Korpusu Czechosłowackiego pod dowództwem Radoli Gajdy i ochotnicy syberyjskiej armii antybolszewickiej. Brytyjska chronologia wojny zapisuje zajęcie Irkucka pod 13 lipca, ale amerykański konsul generalny Ernest Harris, który był wtedy w mieście, i źródła rosyjskie są zgodne, że Czechosłowacy i kozacy weszli do miasta 11 lipca. Czerwona Gwardia opuściła miasto dzień wcześniej albo tego samego ranka, wysadzając most na rzece Irkut.

Droga na wschód

Po wybuchu buntu pod koniec maja grupa Gajdy opanowała Nowonikołajewsk, a po upadku Omska połączyła się z resztą korpusu i ruszyła wzdłuż Kolei Transsyberyjskiej na wschód. Celem było przebicie się do Władywostoku, gdzie stało już kilkanaście tysięcy legionistów, którzy z kolei szli na zachód na spotkanie towarzyszy. Razem z Czechosłowakami nacierały świeżo sformowane oddziały Armii Syberyjskiej. Na kierunku irkuckim dowodził nimi 26-letni podpułkownik Anatolij Piepielajew, a pułki złożone były w ogromnej większości z oficerów-ochotników. Rosyjskie opracowania często przypisują zajęcie Irkucka właśnie Piepielajewowi, czeskie i zachodnie przede wszystkim Gajdzie.

W samym Irkucku bolszewicy trzymali się mocno. 14 czerwca około tysiąca członków podziemnej organizacji oficerskiej uderzyło na więzienie w północnej części miasta i uwolniło około stu uwięzionych oficerów, ale po kilku godzinach walki musiało się wycofać. Według Harrisa najsilniejszą częścią Czerwonej Gwardii byli uzbrojeni jeńcy niemieccy i austro-węgierscy, którzy obsadzali odtąd wszystkie ważniejsze posterunki. Gdy czechosłowackie eszelony się zbliżały, Centralny Komitet Wykonawczy Rad Syberii (Centrosibir) przeniósł się do Wierchnieudinska za Bajkałem, a bolszewicy wywozili z miasta pieniądze, amunicję i żywność. Ostatnie dni przed wejściem Czechosłowaków konsul opisywał jako czas grabieży uzbrojonych band anarchistów.

Miasto bez bolszewików

Mieszkańcy witali wkraczających z entuzjazmem. Porządku pilnowała odtąd biała milicja, zarząd miasta przejęła dawna duma miejska, otwarto sklepy, a banki zwrócono właścicielom. Harris odnotował też ciemniejszą stronę zmiany władzy: wzdłuż kolei sądzono doraźnie przywódców czerwonych i komisarzy, a jeńców wojennych schwytanych z bronią w ręku Czechosłowacy rozstrzeliwali na miejscu.

Czerwoni, przeformowani w dwie dywizje, cofnęli się nad Bajkał, częściowo koleją, częściowo statkami przez jezioro. Pościg ruszył natychmiast. Już 14 lipca syberyjski 4 Pułk Tomski i czechosłowacki batalion szturmowy wyszli nieoczekiwanie na góry nad Kułtukiem, na południowo-zachodnim krańcu jeziora. W następnych tygodniach walczono o stacje kolei okrążającej Bajkał, z jej licznymi tunelami, które czerwoni próbowali wysadzać. Czechosłowacy spod Irkucka spotkali się z oddziałami idącymi z Władywostoku dopiero pod koniec sierpnia, w Zabajkalu. Wkrótce potem niemal cała Kolej Transsyberyjska, od Wołgi po Pacyfik, znalazła się w rękach przeciwników bolszewików.