Czechosłowacy zajmują Omsk

7 czerwca 1918 roku przywódcy rady bolszewickiej w Omsku, największym mieście zachodniej Syberii, wsiedli na parowiec i odpłynęli w dół Irtyszu, w stronę Tobolska. Dzień wcześniej oddziały Korpusu Czechosłowackiego rozbiły czerwonogwardzistów broniących podejść do miasta. Omsk przeszedł w ręce antybolszewików, a ostatnia przeszkoda na Kolei Transsyberyjskiej między dwoma wielkimi zgrupowaniami Czechosłowaków zniknęła. Rosyjskie opracowania datują zajęcie miasta na 6 albo 7 czerwca, ale zarówno rozkazy nowych władz, jak i relacje czeskie wskazują, że bolszewicy opuścili Omsk 7 czerwca.

Omsk między dwoma frontami

Po wybuchu buntu pod koniec maja korpus był rozdzielony na kilka części. Grupa kapitana Radoli Gajdy, licząca około 4400 ludzi, opanowała 26 maja Nowonikołajewsk i walczyła dalej na wschód i na zachód od niego, a ludzie pułkownika Siergieja Wojciechowskiego zajęli dzień później Czelabińsk. Pośrodku leżał Omsk, gdzie rada miała łączność z Moskwą przez Tiumeń i Jekaterynburg i ściągała posiłki. Część oddziałów czerwonych tworzyli dawni jeńcy, Węgrzy i Niemcy. Już 25 maja w podmiejskim Kułomzinie, za Irtyszem, pociąg sztabowy czechosłowackiego 6 Pułku odmówił przeszukania wagonów i zawrócił na zachód. Ścigające go dwa pociągi czerwonogwardzistów dogoniły Czechosłowaków na stacji Marjanowka. Według źródeł czeskich w krótkiej walce zginęło około 120 bolszewików i 16 legionistów, a wersja radziecka przypisywała zwycięstwo czerwonym.

Przez kolejne dni toczyły się rozmowy. Francuski major Guinet z misji wojskowej przy korpusie powstrzymywał czechosłowackich dowódców od ataku i jeździł do Omska negocjować z radą. Rozmowy w nocy z 31 maja na 1 czerwca nic nie dały, bo rada, zgodnie z rozkazem Trockiego, żądała złożenia broni. Na zachodnich podejściach do miasta, pod Marjanowką, czerwoni zgromadzili według różnych szacunków około 3 tysięcy ludzi. Inny oddział, złożony m.in. z jeńców, wysłano na wschód przeciw Gajdzie.

Bitwa pod Marjanowką i ucieczka rady

4 czerwca Czechosłowacy znów ruszyli na Marjanowkę. Do 6 Pułku dołączył 2 Pułk, a całość, nazwaną grupą omską, prowadził porucznik Jan Syrový, późniejszy generał. 6 czerwca, gdy słabsza część legionistów pozorowała natarcie od czoła, oddział obchodzący pozycje czerwonych wyszedł im na tyły i zmusił ich do ucieczki. Według czeskich relacji grupa straciła 13 zabitych.

Wiadomość o klęsce przesądziła sprawę. Członkowie rady odpłynęli parowcem, według czeskiego historyka Victora Fica zabierając ze sobą około 280 milionów rubli. Uzbrojeni wcześniej przez radę robotnicy i kolejarze odwrócili się od niej i nie pozwolili wysadzić zaminowanego mostu kolejowego na Irtyszu. Konsul amerykański w Omsku pisał później, że Czesi byli w chwili kapitulacji jeszcze o wiele mil od miasta, a rozstrzygnęła nielojalność kolejarzy i robotników, którzy przeszli na ich stronę. Z podziemia wyszła antybolszewicka organizacja oficerska pułkownika Pawła Iwanowa-Rinowa. Na ulicach dochodziło do strzelanin z resztkami czerwonogwardzistów. Wkrótce wjechał do miasta, witany kwiatami, oddział kozaków syberyjskich atamana Borysa Annienkowa. Swój udział mieli także Czechosłowacy, którzy byli już w mieście: około 500 rekrutów zatrzymanych pod koniec maja w obozie jenieckim rozbroiło swoich strażników i zajęło twierdzę i budynki publiczne.

W pierwszym rozkazie wydanym 7 czerwca Iwanow-Rinow ogłosił, że „cała pełnia władzy” należy odtąd do niego i do pełnomocnika Tymczasowego Rządu Syberyjskiego do czasu przekazania jej samorządom ziemskim i miejskim. Gdy droga była wolna, wysłano wiadomość pod Marjanowkę. Pierwsze pociągi grupy Syrovego wjechały do Omska 8 czerwca i zostały przyjęte przez mieszkańców entuzjastycznie, a jeden z nich niemal od razu ruszył dalej na wschód, przeciw czerwonym walczącym z Gajdą. 9 czerwca przy stacji Tatarsk połączyły się zachodnie i wschodnie zgrupowania korpusu.

Co dalej

Omsk stał się ośrodkiem antybolszewickiej Syberii. Przeniósł się tu z Nowonikołajewska podziemny dotąd Zachodniosyberyjski Komisariat, a 30 czerwca ogłoszono utworzenie nowego rządu syberyjskiego pod przewodnictwem Piotra Wołogodskiego. Czechosłowacy zostawili w mieście dwa bataliony. Rozkaz Iwanowa-Rinowa zapowiadał oddanie władzy cywilom, ale wojskowi do końca zachowali w Omsku decydujący głos. W listopadzie miasto zostało stolicą admirała Aleksandra Kołczaka.