Leon Wasilewski

Leon Wasilewski był jednym z najbliższych współpracowników Józefa Piłsudskiego od czasów konspiracyjnej Polskiej Partii Socjalistycznej i najlepszym w obozie niepodległościowym znawcą narodów dawnej Rzeczypospolitej: Litwinów, Białorusinów i Ukraińców. W czasie wojny działał w organizacjach piłsudczykowskich w Galicji i w Królestwie, a jego pisma o Litwie, Ukrainie i Chełmszczyźnie przygotowywały polski program wschodni. W listopadzie 1918 roku, w pierwszym rządzie powołanym przez Piłsudskiego, został ministrem spraw zagranicznych. Przez dwa miesiące budował od podstaw polską dyplomację w kraju, którego nie uznało jeszcze żadne z państw Ententy. Historycy nazywają go jednym z architektów wschodniej polityki Piłsudskiego.

Przed wojną

Urodził się 24 sierpnia 1870 roku (12 sierpnia według kalendarza juliańskiego) w Petersburgu, w rodzinie organisty jednego z tamtejszych kościołów katolickich. Przodkowie pochodzili z Litwy i nosili pierwotnie nazwisko Woyszwiłło. Zaczynał od publikacji etnograficznych o Słowianach południowych w rosyjskich czasopismach postępowych. W latach 1893–1894 należał do Ligi Narodowej, ale wkrótce przeszedł do PPS i poznał Piłsudskiego. Kilka lat spędził w Londynie, gdzie redagował partyjny „Przedświt”, a potem w Galicji zajmował się „Robotnikiem”. Po rozłamie w 1906 roku pozostał przy Piłsudskim w PPS – Frakcji Rewolucyjnej i redagował jej pisma. Wszedł do Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych i do Polskiego Skarbu Wojskowego, które w Galicji przygotowywały czyn zbrojny.

Najważniejszym polem jego pracy były jednak sprawy narodowościowe. W książkach „Litwa i jej ludy” (1907), „Ukraina i sprawa ukraińska” (1911) oraz „Litwa i Białoruś” (1912) opisywał budzenie się nowoczesnych narodów na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Uważał, że ich dążenia są trwałe, a niepodległe państwa na wschodzie, przede wszystkim Ukraina z Kijowem, mogą być sojusznikami Polski przeciw imperium rosyjskiemu.

W czasie wojny

W 1914 roku Wasilewski był w Krakowie przy Piłsudskim. Wszedł do rady Polskiej Organizacji Narodowej, utworzonej przez Piłsudskiego we wrześniu 1914 roku jako polityczne zaplecze strzelców, i kierował jej sprawami prasowymi. Gdy w grudniu PON weszła do Naczelnego Komitetu Narodowego, Wasilewski działał także w nim, w latach 1915–1917, a w 1915 roku znalazł się w kierownictwie Zjednoczenia Stronnictw Niepodległościowych. W tym samym roku wydał w Wiedniu pracę o stosunkach narodowościowych i kulturalnych na ziemiach zwanych przez Rosjan Zachodnią Rosją, czyli na Litwie, Białorusi i Ukrainie.

Po zajęciu Królestwa przez państwa centralne pracował także w Warszawie. W 1917 roku działał w lewicowym Centralnym Komitecie Narodowym i wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej. Pracował w biurze komisji do spraw jeńców przy Tymczasowej Radzie Stanu, powołanej po akcie 5 listopada. Latem 1917 roku, po kryzysie przysięgowym, Piłsudski trafił do niemieckiego więzienia, a jego obóz przeszedł do konspiracji przeciw okupantom.

Wasilewski pisał wtedy przede wszystkim o przyszłych granicach Polski. W 1917 roku wydał „Kresy Wschodnie”, książkę o Litwie, Białorusi, Podlasiu, Chełmszczyźnie, Galicji Wschodniej i Ukrainie. Krytycznie oceniał rokowania w Brześciu, a gdy w lutym 1918 roku państwa centralne przyznały Chełmszczyznę Ukraińskiej Republice Ludowej, odpowiedział książką „Dzieje męczeńskie Podlasia i Chełmszczyzny”. W tym samym roku ukazały się jego broszura „O wschodnią granicę państwa polskiego” i artykuły o sprawie litewskiej.

Minister spraw zagranicznych

11 listopada 1918 roku Piłsudski, uwolniony z Magdeburga, przejął władzę wojskową w Warszawie, a kilka dni później zwierzchnią. Po rezygnacji Ignacego Daszyńskiego 17 listopada powierzył misję utworzenia rządu socjaliście Jędrzejowi Moraczewskiemu. Wasilewski objął w rządzie Moraczewskiego sprawy zagraniczne. Uchodzi za pierwszego ministra spraw zagranicznych odrodzonej Polski, choć już w październiku 1918 roku tekę tę miał w rządzie Rady Regencyjnej Józefa Świeżyńskiego narodowy demokrata Stanisław Głąbiński.

Ministerstwo trzeba było budować niemal od zera. Według historyka dyplomacji Marcina Maryniaka Wasilewski był twórcą jego pierwszej organizacji, opartej na wzorach przedrozbiorowych i zagranicznych, zwłaszcza francuskich. Miała trzy sekcje i 14 wydziałów, ze zbyt rozbudowaną częścią administracyjną, więc szybko ją przebudowano. Powstały wtedy Gabinet Ministra i Departament Dyplomatyczny, a w nim najważniejsze już od początku wydziały polityczne, Zachodni i Wschodni. Normalnych stosunków z zagranicą jeszcze nie było. Państwa Ententy rozmawiały z Komitetem Narodowym Polskim w Paryżu, w którym przewodzili narodowi demokraci, a rząd złożony z dawnych sojuszników państw centralnych przyjmowały z nieufnością. Jedynym zagranicznym posłem w Warszawie był Niemiec Harry Kessler. Gdy załatwiono z nim sprawę przejazdu wojsk niemieckich wracających ze wschodu, rząd pod naciskiem endecji i Poznaniaków zerwał 15 grudnia stosunki z Niemcami.

Jako minister Wasilewski próbował realizować wschodni program Piłsudskiego: federację z Litwą i Białorusią oraz sojusz z niepodległą Ukrainą. Rzeczywistość szła jednak w innym kierunku. We Lwowie od 1 listopada trwały walki polsko-ukraińskie, a z ewakuowanych przez Niemców ziem na wschodzie wkraczała Armia Czerwona. Sam Wasilewski wyobrażał sobie niepodległą Ukrainę z Kijowem jako stolicą przy zachowaniu przez Polskę Lwowa i największych miast Galicji Wschodniej. W połowie stycznia 1919 roku Piłsudski, szukając porozumienia z prawicą, zastąpił gabinet Moraczewskiego rządem Ignacego Jana Paderewskiego, który objął także sprawy zagraniczne.

Po wojnie

Wasilewski wyjechał do Paryża jako delegat Naczelnika Państwa w Komitecie Narodowym Polskim, przekształconym w delegację na konferencję pokojową, gdzie utrzymywał kontakty z delegacją ukraińską. W latach 1920–1921 był posłem w Estonii, uczestniczył w rokowaniach zakończonych traktatem ryskim, a potem przewodniczył polskiej części mieszanej komisji granicznej. Później zajął się pracą naukową: kierował Instytutem Badania Najnowszej Historii Polski, założył pismo „Niepodległość” i stanął na czele Instytutu Badań Spraw Narodowościowych. Po przewrocie majowym krótko doradzał rządowi w sprawach mniejszości, ale rozczarowany polityką sanacji zaangażował się w działalność opozycyjnej PPS i w 1931 roku został wiceprzewodniczącym jej Rady Naczelnej. Zmarł 10 grudnia 1936 roku w Warszawie. Jego córką była Wanda Wasilewska, późniejsza działaczka komunistyczna.

Ocena

Biograf Adam Próchnik pisał, że Wasilewski ze względu na demokratyczno-parlamentarne i umiarkowane poglądy w gruncie rzeczy nie był socjalistą. Historycy widzą w nim przede wszystkim ideologa federalizmu i ruchu prometejskiego oraz najlepszego w międzywojennej Polsce znawcę spraw narodowościowych, przyjaznego Ukraińcom, Białorusinom i Litwinom, a zarazem świadomego granic tego, co możliwe. Juliusz Bardach zwracał uwagę, że jego myśl inspirowała po drugiej wojnie światowej paryską „Kulturę” Jerzego Giedroycia, i spierał się z opinią, że Wasilewski był z założenia wrogiem Rosji: był przeciwnikiem caratu i bolszewików, w których widział kontynuatorów imperializmu, a nie narodu rosyjskiego. Jego ministerstwo trwało tylko dwa miesiące i przypadło na czas, gdy Polska nie miała jeszcze normalnych stosunków z zagranicą, ale zostawił po sobie zalążek organizacji, z której wyrosła polska służba dyplomatyczna.