Bunt Żeligowskiego

9 października 1920 roku do Wilna weszły oddziały 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej generała Lucjana Żeligowskiego. Litewskie władze zaczęły opuszczać miasto dzień wcześniej i tego dnia, po krótkich walkach na przedmieściach, Polacy opanowali je całe. Oficjalnie Żeligowski działał na własną rękę, jako dowódca, który zbuntował się przeciw Naczelnemu Dowództwu. W rzeczywistości „bunt” upozorował Józef Piłsudski, który chciał zdobyć Wilno dla Polski, nie wiążąc rządu odpowiedzialnością przed mocarstwami.

Spór o Wilno

Polacy zdobyli Wilno w kwietniu 1919 roku, ale w lipcu 1920 roku, w czasie ofensywy Tuchaczewskiego, zajęła je Armia Czerwona. 12 lipca Rosja Radziecka zawarła z Litwą traktat, w którym uznała Wilno za część państwa litewskiego. Pod koniec sierpnia, gdy po Bitwie Warszawskiej Armia Czerwona wycofała się z miasta, weszły do niego wojska litewskie. Polacy, którzy stanowili większość jego mieszkańców, uważali Wilno za miasto polskie. Dla Litwinów było historyczną stolicą ich państwa.

Rząd polski nie mógł zająć miasta otwarcie. Zobowiązania podjęte w lipcu w Spa i naciski Wielkiej Brytanii wykluczały wkroczenie wojsk polskich za tymczasową linię demarkacyjną. Po zwycięskiej bitwie nad Niemnem Polacy i Litwini zasiedli do rozmów w Suwałkach. Umowę, wyznaczającą linię demarkacyjną na części frontu, podpisano w nocy z 7 na 8 października. Polska uważała, że o Wilnie ona nie przesądza, Litwini, że zostawia je przy Litwie.

Upozorowany bunt

Piłsudski postanowił użyć oddziałów złożonych z ludzi pochodzących z ziem dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Ich dowódcę, urodzonego pod Wilnem Żeligowskiego, przyjął w swoim pociągu 1 i 2 października. Generał miał wziąć na siebie odpowiedzialność za akcję, a rząd miał się od niej odciąć. Pod naciskiem Żeligowskiego siły przeznaczone do akcji zwiększono z planowanych 1,5 tysiąca ochotników do około 14 tysięcy żołnierzy.

7 października Żeligowski ogłosił oficerom, że wypowiada posłuszeństwo dowództwu i idzie na Wilno. Część z nich odmówiła udziału, a sam generał przez chwilę się wahał i prosił o zastąpienie go innym dowódcą. Ostatecznie 8 października o szóstej rano oddziały ruszyły. Słabsze i nieprzygotowane do obrony oddziały litewskie cofały się, a większe starcie stoczono tylko nad rzeką Mereczanką pod Jaszunami. Na noc dywizja zatrzymała się około 20 kilometrów od Wilna.

Wejście do Wilna

8 października po południu litewskie władze zarządziły ewakuację do Kowna. Litewski działacz Viktoras Biržiška zapamiętał ulice zapchane wozami z urzędowymi rzeczami. Przed opuszczeniem miasta pełnomocnik rządu litewskiego przekazał władzę przedstawicielowi Ententy, szefowi misji francuskiej pułkownikowi Constantinowi Reboulowi. Ten zażądał, by Żeligowski wstrzymał marsz. Generał odmówił.

9 października rano oddziały polskie ruszyły dalej. Na przedmieściach doszło jeszcze do potyczek z litewskimi batalionami, a w mieście chwycili za broń polscy mieszkańcy, którzy opanowali Górę Zamkową i okolice Zielonego Mostu. Do miasta pierwsze weszły pułk miński i szwadron strzelców konnych, a pułk wileński przedefilował ulicami wieczorem. Kapitan Wacław Kotowski z 1 Pułku Ułanów Wileńskich wspominał tłumy, które przy rogatkach brały żołnierzy w ramiona i obsypywały kwiatami.

Następnego dnia Żeligowski spotkał się w gmachu Taryby z przedstawicielami Ententy. Na pytanie brytyjskiego generała, jakim prawem zajął Wilno, odpowiedział, że chce dać ludności możliwość wypowiedzenia się o swoim losie. Rząd litewski zaprotestował w Lidze Narodów, a rząd polski oficjalnie odciął się od akcji generała. W Warszawie mało kto w to wierzył. „Po co ta głupia komedia, że Żeligowski wbrew rozkazowi, przez nieposłuszeństwo zajął?”, pisał w dzienniku ziemianin Juliusz Zdanowski.

12 października Żeligowski ogłosił utworzenie Litwy Środkowej, formalnie odrębnego państwa pod jego władzą. Spór o Wilno na długie lata zatruł stosunki polsko-litewskie.