Plebiscyt na Górnym Śląsku

W niedzielę 20 marca 1921 roku mieszkańcy Górnego Śląska poszli do urn, by zdecydować, czy ich region ma należeć do Polski, czy do Niemiec. Głosowanie, zapowiedziane w traktacie wersalskim, odbyło się w zaskakującym spokoju i przy frekwencji sięgającej 97 procent. Wynik był dla Polaków rozczarowaniem: za Niemcami opowiedziało się 59,4 procent głosujących, za Polską 40,3 procent. Plebiscyt nie przesądzał jednak sam o granicy. Jej przebieg mieli ustalić alianci, biorąc pod uwagę wyniki w poszczególnych gminach.

Dlaczego plebiscyt

Na konferencji pokojowej polska delegacja domagała się przyznania Górnego Śląska Polsce bez głosowania, powołując się na pruski spis z 1910 roku, według którego większość mieszkańców rejencji opolskiej mówiła po polsku. Niemcy przekonywali, że bez śląskiego przemysłu nie zdołają zapłacić reparacji. Francja popierała Polskę, Wielka Brytania Davida Lloyda George’a była przeciwna. Ostatecznie plebiscyt, zaproponowany przez Brytyjczyków, wpisano do traktatu, który Polska podpisała 28 czerwca 1919 roku. Podobne głosowanie odbyło się już w lipcu 1920 roku na Warmii, Mazurach i Powiślu i zakończyło się klęską strony polskiej.

Od lutego 1920 roku region podlegał Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej w Opolu. Kampanię prowadziły dwa komisariaty: polski w Bytomiu, kierowany przez Wojciecha Korfantego, i niemiecki w Katowicach, z Kurtem Urbankiem na czele. Kampania była zażarta i często krwawa. Polska propaganda przypominała o germanizacji i obiecywała sprawiedliwość społeczną oraz ziemię dla chłopów, niemiecka przedstawiała Polskę jako biedne „państwo sezonowe”, skłócone ze wszystkimi sąsiadami. Pozycję Polski wzmocniło zwycięskie drugie powstanie, które usunęło niemiecką policję Sipo, i pokój w Rydze, podpisany dwa dni przed głosowaniem.

Kto mógł głosować

Komisja ogłosiła datę plebiscytu 23 lutego 1921 roku. Prawo głosu mieli ci, którzy ukończyli 20 lat, urodzili się na obszarze plebiscytowym albo mieszkali tam od dawna. Decydujące okazało się to, że głosować mogli także emigranci urodzeni na Śląsku, nawet jeśli od lat żyli gdzie indziej. Wniosek w tej sprawie zgłosił wcześniej polski geograf Eugeniusz Romer, który liczył na polskich wychodźców. Lepiej wykorzystali go Niemcy: zorganizowali przejazd koleją z Zagłębia Ruhry i innych regionów Rzeszy dla około 180–190 tysięcy osób, Polska ściągnęła około 10 tysięcy. Emigranci stanowili ponad 19 procent głosujących i według polskiej Wikipedii około 90 procent z nich głosowało za Niemcami.

W lokalu wyborczym każdy dostawał kopertę i dwie kartki, „Polska – Polen” i „Deutschland – Niemcy”. Jedną z nich wkładał do koperty i wrzucał do urny.

Wynik

Według danych przytaczanych przez dzieje.pl za Niemcami oddano 707 605 głosów, za Polską 479 359 (inne zestawienia podają nieco różniące się liczby). Za Niemcami głosowały prawie wszystkie miasta, także Katowice i Królewska Huta, ale wieś na wschodzie obszaru plebiscytowego, zwłaszcza w powiatach pszczyńskim, rybnickim i katowickim, opowiedziała się za Polską. W gminach przewaga Niemiec była mniejsza: Polska wygrała w około 670 z ponad 1500 obwodów. Historycy zwracają uwagę, że o wyniku zdecydowali nie tylko zdeklarowani Polacy i Niemcy, lecz także setki tysięcy Górnoślązaków bez wyraźnej świadomości narodowej, których Korfanty nazywał „polskimi Alzatczykami”. Część z nich, choć mówiła po polsku, w Polsce widziała kraj biedniejszy i mniej nowoczesny niż Prusy.

Berlin zażądał całego obszaru plebiscytowego. Korfanty już 22 marca ogłosił jednak polskie zwycięstwo, powołując się na wyniki w gminach, i wyznaczył tak zwaną linię Korfantego, za którą Polsce miała przypaść cała wschodnia część regionu z okręgiem przemysłowym. O tym, gdzie przebiegnie granica, mieli teraz rozstrzygnąć alianci.