Bitwa o Górę Świętej Anny

21 maja 1921 roku, wczesnym popołudniem, bataliony bawarskiego Freikorpsu „Oberland” zdobyły szturmem Górę Świętej Anny, wypierając z niej powstańców śląskich. Na wieży klasztoru franciszkanów zawisła czarno-biało-czerwona flaga cesarskich Niemiec, a nie barwy republiki. Tak zaczęła się największa bitwa trzeciego powstania śląskiego, w której przez kilka następnych dni wsie w okolicy wzgórza przechodziły z rąk do rąk.

Wzgórze nad Odrą

Góra Świętej Anny, wygasły wulkan w masywie Chełmu, ma tylko około 400 metrów wysokości, ale góruje nad okolicą na wschód od Odry. Z klasztorem franciszkanów była ważnym ośrodkiem religijnym regionu. Dla wojska liczyło się co innego: kto miał wzgórze, panował nad okolicą ogniem artylerii, a dla Niemców była to dogodna podstawa do natarcia w głąb okręgu przemysłowego, w stronę Gliwic.

Powstańcy zajęli wzgórze w pierwszych dniach powstania, a do 10 maja wyparli Niemców za Odrę. Potem front stanął. Korfanty, zgodnie z zamysłem „zbrojnej demonstracji”, nie chciał iść dalej i czekał na decyzję aliantów. W tym czasie z głębi Rzeszy napływali ochotnicy z oddziałów Freikorpsu, dowodzeni przez oficerów z doświadczeniem z wielkiej wojny, którzy wzmacniali górnośląski Selbstschutz. 21 maja dowództwo sił niemieckich objął generał Karl Hoefer z Pszczyny, ten sam, który od końca 1918 roku dowodził tam 117 Dywizją Piechoty, przekształconą potem w Grenzschutz.

Szturm

Niemiecka ofensywa ruszyła w nocy z 20 na 21 maja. Bataliony „Oberlandu”, wsparte oddziałami Selbstschutzu, uderzyły od północy. Wzgórze padło według późniejszych relacji około 12.40. Niemcy szli dalej na powstańczy 8 pułk piechoty kapitana Franciszka Rataja, zajmując kolejne wsie: Kamień, Kamionek, Dąbrówkę, Zakrzów, Oleszkę. Według profesora Ryszarda Kaczmarka, cytowanego przez Polskie Radio, powstańcy stracili tego dnia kontrolę nad 28 miejscowościami, a przy braku odwodów na północ od Koźla otworzyła się luka, przez którą Niemcy mogli dojść do okręgu przemysłowego albo odbić Kędzierzyn. Niemcy mieli przewagę liczebną mniej więcej dwa do jednego i lepsze uzbrojenie.

Ciężar obrony przejęli 1 pułk katowicki Walentego Fojkisa i bataliony strzelecko-toszeckie grupy „Bogdan” kapitana Teodora Kulika. Po południu 21 maja powstańcy wyparli Niemców z Kalinowa, Poznowic i Sprzęcic oraz ze stacji Kamień. Front ugiął się, ale nie pękł.

Następne dni

23 maja powstańcy przeszli do kontrnatarcia, a na miejsce przybył dowódca sił powstańczych Maciej Mielżyński. W Leśnicy, Lichyni, Kluczu i Zalesiu walczono o pojedyncze domy, często wręcz, wspierając się samochodami pancernymi i improwizowanymi pociągami pancernymi. Tego samego dnia Niemcy uderzyli też na południu, ale pod Olzą zostali odparci. Kontrnatarcie nie odbiło wzgórza, a 26 maja powstańcze dowództwo, wobec rozpoczętych rozmów o rozejmie, zakazało dalszych akcji zaczepnych. Według meldunku Hoefera niektóre niemieckie bataliony zachowały tylko 10–15 procent stanu. Według dzieje.pl niemiecka kontrofensywa kosztowała około 2 tysięcy zabitych i rannych.

Taktycznie bitwę wygrali Niemcy, ale nie przerwali frontu i nie doszli do okręgu przemysłowego, a ich pokaz siły skłonił aliantów do nacisków na Berlin, by przestał wspierać ochotników. Wzgórze po podziale Śląska zostało w Niemczech i stało się miejscem pamięci obu stron. W 1938 roku naziści urządzili w dawnym kamieniołomie amfiteatr, a na szczycie mauzoleum z prochami 50 żołnierzy Freikorpsu. W 1945 roku mauzoleum wysadzono, a na jego miejscu stanął Pomnik Czynu Powstańczego Xawerego Dunikowskiego.