Wiosenna ofensywa Kołczaka

4 marca 1919 roku Armia Syberyjska generała Radoli Gajdy uderzyła spod Permu na czerwoną 2 i 3 Armię i w ciągu kilku dni zajęła miasteczka Ochansk i Osa nad Kamą. Tak zaczęła się wiosenna ofensywa admirała Aleksandra Kołczaka, największa próba białych na wschodzie Rosji, by przełamać front i ruszyć na Moskwę. Kolejność pierwszych uderzeń źródła podają różnie. Według Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej 4 marca ruszył Gajda, a sąsiednia Armia Zachodnia generała Michaiła Chanżina 6 marca. Część nowszych opracowań rosyjskich pisze odwrotnie: 4 marca Armia Zachodnia wyprowadziła uderzenie pomocnicze w stronę Sterlitamaku, a Gajda ruszył dwa dni później. Pewne jest, że w pierwszym tygodniu marca natarcie objęło cały środek i północ frontu.

Plan i siły

Po zdobyciu Permu w grudniu 1918 roku Kołczak wstrzymał działania na czas zimy, a 15 lutego nakazał zająć dogodne pozycje do wiosennego natarcia. Armia Syberyjska miała iść na zachód w stronę Wiatki i Kazania, z nadzieją na połączenie z siłami sprzymierzonych na północy Rosji. Armia Zachodnia miała uderzyć w środek frontu, na Ufę i dalej ku Samarze, a kozacy orenburscy atamana Aleksandra Dutowa i uralscy działali na południu. Według Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej Kołczak wystawił przeciw frontowi wschodniemu, liczącemu około 100 tysięcy ludzi, aż 143 tysiące żołnierzy. Współczesne rosyjskie zestawienia podają około 120 tysięcy po stronie białych i 100–110 tysięcy po stronie czerwonych. Białym nie sprzyjało to, że w lutym na stronę czerwonych przeszedł korpus baszkirski.

Marsz ku Wołdze

Najszybciej poszła Armia Zachodnia. Przeciw czerwonej 5 Armii, którą przewyższała, jak przyznaje radziecka encyklopedia, czterokrotnie liczebnie i dwukrotnie w artylerii, przełamała front i 13 lub 14 marca, zależnie od źródła, zajęła Ufę. Kontrnatarcie czerwonych na południe od miasta się nie udało. Biali szli dalej koleją w stronę Samary: 7 kwietnia zajęli Belebej, w połowie kwietnia Bugulmę, a 15 kwietnia Buguruslan. Na północy Armia Syberyjska zajęła na początku kwietnia Wotkińsk, 11 kwietnia Sarapuł, a 13 kwietnia Iżewsk, którego zakłady zbrojeniowe jeszcze kilka miesięcy wcześniej były ośrodkiem antybolszewickiego powstania. Na południu kozacy podeszli pod Orenburg i Uralsk.

Pod koniec kwietnia czołowe oddziały Armii Zachodniej stały na dalekich przedpolach Samary i Symbirska, według różnych szacunków od kilkudziesięciu do ponad stu kilometrów od Wołgi, a 25 kwietnia biali zajęli Czistopol nad Kamą. Sami twierdzili, że zajęli obszar około 300 tysięcy kilometrów kwadratowych z mniej więcej pięcioma milionami mieszkańców. Ataman Dutow namawiał, by główne uderzenie skierować na południe, na spotkanie z armiami Antona Denikina, ale w Omsku tego planu nie przyjęto.

Kontruderzenie

W Moskwie uznano front wschodni za najważniejszy. 12 kwietnia ogłoszono napisane przez Włodzimierza Lenina „Tezy KC w związku z położeniem frontu wschodniego”, które wzywały partię do mobilizacji wszystkich sił przeciw Kołczakowi. Na front wysyłano ochotników, komunistów i broń. Według radzieckich danych do 1 maja wojska frontu urosły do 143 tysięcy ludzi i przewaga przeszła na stronę czerwonych. 10 kwietnia Grupie Południowej Michaiła Frunzego podporządkowano 5 i 1 Armię. Plan zakładał uderzenie z południa w bok Armii Zachodniej, rozciągniętej na froncie długości około 450 kilometrów.

Białym przeszkodziła też wiosna. Roztopy i wylewy rzek zatrzymały tabory i artylerię, zmęczone szybkim marszem oddziały straciły łączność, a rezerwy były jeszcze w formowaniu. 28 kwietnia czerwoni przeszli do kontrnatarcia. W maju odzyskali Buguruslan i Bugulmę, a 9 czerwca 25 Dywizja Wasilija Czapajewa odbiła Ufę. Gajda, który nie chciał oddać sił na pomoc sąsiadom, zajął jeszcze 2 czerwca Głazow, ale wkrótce i jego armia musiała się cofać. 1 lipca czerwoni weszli do Permu, a na początku sierpnia cały Ural był w ich rękach. Wiosna 1919 roku była szczytem powodzenia Kołczaka. Już nigdy jego wojska nie podeszły tak blisko Wołgi.