Konstantynopol w I wojnie światowej

Konstantynopol, stolica Imperium Osmańskiego nad Bosforem, był w czasie wojny siedzibą sułtana, rządu młodotureckiego i niemieckich misji, które kierowały armią i flotą. Tu zapadła decyzja o sojuszu z Niemcami, tu zaczęły się aresztowania Ormian w kwietniu 1915 roku i tu w 1918 roku rząd szukał wyjścia z wojny. Miasto było też najważniejszym celem Ententy na Bliskim Wschodzie: Rosja wymogła na sojusznikach obietnicę, że je dostanie, a cała operacja pod Dardanelami miała otworzyć flocie drogę do jego nabrzeży. Zwycięzcy przypłynęli dopiero po rozejmie w listopadzie 1918 roku i zostali tu do 1923 roku.

Droga do wojny (1914)

2 sierpnia 1914 roku w Konstantynopolu ambasador Hans von Wangenheim i wielki wezyr Said Halim Pasza podpisali tajny sojusz. Znało go tylko kilku przywódców, wśród nich minister wojny Enver Pasza i minister spraw wewnętrznych Talat. Kilka dni później do Dardaneli weszły niemieckie okręty Goeben i Breslau, na których 16 sierpnia podniesiono tureckie bandery. Brytyjska misja morska opuściła Turcję, a 9 września rząd ogłosił zniesienie kapitulacji, przywilejów cudzoziemców.

29 października flota pod niemieckim dowództwem ostrzelała rosyjskie porty, a ambasadorowie Ententy wyjechali ze stolicy na przełomie października i listopada. 14 listopada przed meczetem Fatih odczytano wezwanie sułtana do dżihadu. Pochód zatrzymał się potem pod ambasadą niemiecką, a według świadków na koniec splądrowano kilka chrześcijańskich sklepów i domów. W grudniu do Konstantynopola wyruszył feldmarszałek Colmar von der Goltz, który został tu adiutantem generalnym sułtana.

Cel Ententy (1915)

4 marca 1915 roku Rosja zażądała, by sojusznicy zgodzili się na przyłączenie po wojnie Konstantynopola i cieśnin. Londyn przystał na to 12 marca, a Paryż 10 kwietnia. Tymczasem brytyjska i francuska flota ostrzeliwała forty Dardaneli. Ambasador amerykański Henry Morgenthau pisał, że na początku marca zaczął się exodus ze stolicy: kobiety i dzieci wywożono w głąb kraju, banki wysłały złoto do Azji Mniejszej, a archiwa Wysokiej Porty przewieziono do Eskişehiru. Według tureckiego historyka Cezmiego Eraslana tam też miał przenieść się sułtan, a skarby wysłano do Konyi. Klęska floty 18 marca przekreśliła te przygotowania.

Wieczorem 24 kwietnia, na rozkaz Talata, w Konstantynopolu aresztowano od około 240 do 270 ormiańskich polityków, pisarzy, lekarzy i duchownych. Większość z nich zamordowano, a deportacje objęły latem niemal wszystkie skupiska Ormian w imperium. Ormianie upamiętniają ludobójstwo właśnie w rocznicę tych aresztowań. Według zestawienia przytaczanego przez historyka Raymonda Kévorkiana pod koniec 1919 roku w Konstantynopolu żyło około 150 000 Ormian.

Wojna dotarła do stolicy także pod wodą. 25 maja brytyjski okręt podwodny E11 storpedował transportowiec przy nabrzeżu arsenału, a w lipcu do portu wszedł E7. Okręty podwodne topiły statki na Morzu Marmara i odcinały dowóz wojsk na Gallipoli, co według Eraslana przygnębiało mieszkańców.

Stolica w czasie wojny (1916–1918)

15 stycznia 1916 roku, po podboju Serbii, z Berlina wyjechał pierwszy Pociąg Bałkański do Konstantynopola. W kwietniu w mieście świętowano kapitulację Al-Kutu. Od marca 1916 roku nad miastem pojawiały się brytyjskie samoloty, a w kwietniu maszyny z Mudros zbombardowały fabrykę prochu w Zeytinburnu. Naloty trwały do końca wojny, a najcięższy, 18 października 1918 roku, zabił według Eraslana pięćdziesiąt osób.

Zamknięte cieśniny utrudniały dowóz żywności, a o zaopatrzenie w chleb, mąkę, cukier i olej musiały dbać specjalne komisje. 4 lutego 1917 roku Talat został wielkim wezyrem. W październiku tego roku w stolicy gościł cesarz Wilhelm II, a w maju 1918 roku cesarz Karol. 3 lipca 1918 roku zmarł sułtan Mehmed V, a tron objął jego brat jako Mehmed VI.

Klęska i okupacja (1918–1923)

Po kapitulacji Bułgarii rząd Talata ustąpił, a 14 października wielkim wezyrem został Ahmed İzzet Pasza. Jego delegacja podpisała 30 października rozejm w Mudros. W nocy z 1 na 2 listopada Talat, Enver i Dżemal uciekli ze stolicy na niemieckim okręcie. 12 listopada do miasta weszli pierwsi żołnierze francuscy, a 13 listopada przed Konstantynopolem rzuciła kotwice flota sprzymierzonych i zeszli na ląd Brytyjczycy. Tego dnia przyjechał tu z Adany Mustafa Kemal.

Sprzymierzeni podzielili miasto na strefy: Francuzi objęli stare miasto, Brytyjczycy Galatę i Perę, a Włosi Üsküdar. 8 lutego 1919 roku do miasta wkroczył generał Louis Franchet d’Espérey. Konstantynopol był jedyną stolicą państw centralnych, którą zwycięzcy okupowali przez kilka lat. Ostatnie wojska sprzymierzonych opuściły go 4 października 1923 roku, po podpisaniu traktatu w Lozannie.