Pawło Skoropadski

Pawło Skoropadski był jedną z najbardziej niezwykłych postaci wschodniego frontu. Arystokrata z rodu kozackiej starszyzny, oficer gwardii i adiutant cara, przez trzy lata wojny dowodził rosyjską kawalerią przeciw Niemcom, a w 1918 roku z ich pomocą został hetmanem Ukrainy. Nie był formalnie sojusznikiem państw centralnych, ale jego władza od pierwszego do ostatniego dnia opierała się na wojskach niemieckich i austro-węgierskich, które przyszły na Ukrainę po zboże obiecane w Brześciu. Przez siedem i pół miesiąca budował w Kijowie państwo z własną administracją, szkołami i akademią nauk, a zarazem przywracał ziemianom majątki i patrzył, jak okupanci wywożą żywność. Gdy Niemcy przegrali wojnę, jego Państwo Ukraińskie runęło w ciągu miesiąca. Ukraińska lewica uważała go za marionetkę Berlina, monarchiści za twórcę pierwszego sprawnego ukraińskiego państwa. Historycy do dziś ważą obie te oceny.

Przed wojną

Urodził się 15 maja 1873 roku w niemieckim uzdrowisku Wiesbaden, gdzie mieszkała wówczas jego rodzina. Pochodził z zamożnego rodu, którego najsłynniejszym przedstawicielem był brat jego przodka, Iwan Skoropadski, hetman lewobrzeżnej Ukrainy w latach 1708–1722. Dzieciństwo spędził w rodowym majątku w Trościańcu na Połtawszczyźnie, wśród pamiątek kozackiej przeszłości, którą w domu otaczano kultem. Rodzina należała jednak całkowicie do elity imperium. Skoropadski ukończył w Petersburgu elitarny Korpus Paziów i w 1893 roku wstąpił do pułku kawalergardów, w którym służył wcześniej jego ojciec.

W wojnie rosyjsko-japońskiej zgłosił się na front na ochotnika. Dowodził sotnią kozaków zabajkalskich, był adiutantem generała Fiodora Kellera, a potem naczelnego wodza Nikołaja Linewicza, i dostał złotą broń za odwagę. W 1905 roku Mikołaj II uczynił go swoim adiutantem przybocznym. Kolejne awanse przychodziły szybko: w 1910 roku objął 20 Fiński Pułk Dragonów, a w 1911 roku, już jako generał major świty cesarskiej, pułk Konnej Gwardii, jedną z najbardziej prestiżowych jednostek armii. Ożenił się z Aleksandrą Durnowo, córką generała Piotra Durnowo. Był wtedy typowym gwardzistą: lojalnym wobec tronu, mówiącym na co dzień po rosyjsku, a z ukraińskim ruchem narodowym nie miał nic wspólnego.

Kawalerzysta na wojnie

Wojnę zaczął na czele Konnej Gwardii w armii Paula von Rennenkampfa, która w sierpniu 1914 roku wkroczyła do Prus Wschodnich. 19 sierpnia (6 sierpnia st. st.), w przeddzień bitwy pod Gąbinem, kawaleria gwardii natknęła się pod Kauschen na niemiecką brygadę Landwehry. Pułk Skoropadskiego, nacierający pod silnym ogniem artylerii w centrum ugrupowania, w rejonie Krauprischken, zajął część niemieckich pozycji. Bój był kosztowny, ale za udział w nim Skoropadski dostał Order Świętego Jerzego IV klasy, najbardziej cenione rosyjskie odznaczenie bojowe.

W październiku 1914 roku objął brygadę 1 Dywizji Kawalerii Gwardii, a przez pewien czas dowodził doraźnie zestawioną dywizją kawalerii. Latem 1915 roku, w czasie wielkiego odwrotu z Polski, dostał 5 Dywizję Kawalerii, a w styczniu 1916 roku awansował na generała lejtnanta. W kwietniu 1916 roku wrócił do gwardii jako dowódca 1 Dywizji Kawalerii Gwardii. Nie należał do dowódców, o których pisano w komunikatach, ale uchodził za oficera rzetelnego i walecznego. Na przełomie stycznia i lutego 1917 roku, kilka tygodni przed rewolucją, objął 34 Korpus Armijny na Froncie Południowo-Zachodnim. Korpus stał na Wołyniu i Podolu i to tam Skoropadski pierwszy raz zetknął się z masowym ukraińskim ruchem narodowym.

1917: ukraiński korpus

Po rewolucji lutowej w Kijowie powstała Ukraińska Centralna Rada, a wśród żołnierzy narodowości ukraińskiej szybko rosło żądanie tworzenia własnych oddziałów. Po klęsce ofensywy lipcowej Ławr Korniłow, wówczas dowódca Frontu Południowo-Zachodniego, a wkrótce naczelny wódz, uznał, że ukrainizacja może przywrócić części wojsk dyscyplinę, i latem 1917 roku polecił przekształcić korpus Skoropadskiego w I Korpus Ukraiński. Rosyjskich żołnierzy i oficerów przenoszono do innych jednostek, na ich miejsce przychodzili Ukraińcy. Generał przyjął zadanie bez entuzjazmu. Anton Denikin, który w sierpniu przejął po Korniłowie Front Południowo-Zachodni, wspominał, że Skoropadski zapewniał go, iż jest „prawdziwie rosyjskim człowiekiem” i nie sympatyzuje z ukraińskim separatyzmem. Z czasem jego postawa się zmieniła. W październiku 1917 roku zjazd Wolnego Kozactwa w Czehryniu, ochotniczej samoobrony chłopskiej, obrał go swoim atamanem. Potomek hetmanów stawał się popularny.

Po przewrocie bolszewickim Skoropadski podporządkował się Centralnej Radzie, choć jej socjalistyczny program był mu obcy. Jesienią jego zdyscyplinowany korpus, liczący według różnych szacunków od 40 do 60 tysięcy ludzi, był najpoważniejszą siłą zbrojną Ukraińskiej Republiki Ludowej. Obsadził węzły kolejowe na prawobrzeżnej Ukrainie, od Winnicy i Żmerynki po Koziatyn i Białą Cerkiew, i rozbrajał zbolszewizowane oddziały, które ciągnęły z frontu w stronę Kijowa. Na rozkaz sekretarza wojskowego Symona Petlury i generała Dmitrija Szczerbaczowa zatrzymał w listopadzie 2 Korpus Gwardii, który ruszył na Kijów, by rozpędzić Radę. Czerwone eszelony rozbrajano niemal bez walki i odsyłano do Rosji.

Socjalistyczni przywódcy Rady nie ufali jednak arystokracie i jednemu z najbogatszych ziemian dawnego imperium. Obawiali się, że stanie się ich rywalem, a korpus, jak twierdzą sprzyjający mu historycy, dostawał z opóźnieniem broń, umundurowanie i żywność. Pod koniec 1917 roku, po konfliktach z nowym kierownictwem wojskowym republiki, Skoropadski podał się do dymisji. Gdy w lutym 1918 roku Kijów zajęli bolszewicy, ukrywał się w mieście.

Hetman

Po powrocie Rady do Kijowa w marcu 1918 roku generał stanął na czele konserwatywnej opozycji. Jego Ukraińska Hromada Ludowa skupiała oficerów i ziemian, współpracowała z Ukraińską Demokratyczną Partią Rolników Wiaczesława Łypynskiego i ze Związkiem Ziemian. Niemieckie dowództwo, rozczarowane rządem, który nie potrafił zapewnić dostaw zboża, szukało właśnie kogoś, kto zaprowadzi porządek. Pod koniec kwietnia Skoropadski uzgodnił z szefem sztabu feldmarszałka Hermanna von Eichhorna, generałem Wilhelmem Groenerem, warunki niemieckiego poparcia: uznanie pokoju brzeskiego, swobodny wywóz zboża i surowców oraz zgodę Niemców na skład rządu i liczebność wojska. 29 kwietnia zjazd ziemian i zamożnych chłopów w kijowskim cyrku obwołał go hetmanem. Niemcy rozbroili ostatnie oddziały wierne Radzie, a Ukraińska Republika Ludowa ustąpiła miejsca Państwu Ukraińskiemu.

Hetman skupił w swoich rękach władzę ustawodawczą i wykonawczą do czasu wyborów do sejmu, które nigdy się nie odbyły. Rozwiązał Radę i komitety ziemskie, przywrócił prywatną własność ziemi i powołał rząd Fedira Łyzohuba, w którym przeważali kadeci i urzędnicy dawnej Rosji. Ukraińskie partie socjalistyczne zbojkotowały nowy porządek. Hetmanat zawarł z Rosją Radziecką rozejm, nawiązał stosunki z Donem i Kubaniem i zdobył uznanie państw centralnych. Na początku września Skoropadski złożył wizytę w Niemczech i rozmawiał z cesarzem Wilhelmem II. Uzyskał zgodę na budowę własnej armii, ale do jesieni powstały z niej niewiele więcej niż kadry i gwardyjska dywizja sierdziuków.

Najtrwalszym dorobkiem hetmanatu była kultura i nauka. Powstały dwa państwowe uniwersytety ukraińskie, w Kijowie i Kamieńcu Podolskim, setki ukraińskich gimnazjów, biblioteka narodowa, archiwum i w listopadzie 1918 roku Ukraińska Akademia Nauk, dziś Narodowa Akademia Nauk Ukrainy. W miastach wróciły spokój, handel i życie towarzyskie, a Kijów stał się azylem dla tysięcy uciekinierów z Rosji Radzieckiej, w tym rosyjskich oficerów i polityków, którzy marzyli o odbudowie „jednej, niepodzielnej Rosji”.

Wieś widziała hetmanat zupełnie inaczej. Ziemianie, wśród nich wielu Polaków z Wołynia, Podola i Kijowszczyzny, wracali do dworów, często w asyście karnych oddziałów, i żądali od chłopów zwrotu ziemi i odszkodowań. Niemieckie i austro-węgierskie wojska rekwirowały zboże, a projekt reformy rolnej, z przymusowym wykupem wielkich majątków, przygotowano dopiero w listopadzie, gdy było za późno. Latem wybuchały powstania chłopskie i strajki kolejarzy, a 30 lipca lewicowy eser zabił w Kijowie Eichhorna. Hetman, który usłyszał wybuch w swojej rezydencji, sam był celem kolejnego zamachu. Opozycja, zjednoczona w sierpniu w Ukraińskim Związku Narodowym, zarzucała mu rusyfikację administracji, uległość wobec okupantów i wysługiwanie się ziemianom. On sam pisał we wspomnieniach, że w sprawie ziemi nie chciał stanąć ani po stronie lewicowych demagogów, ani nieprzejednanych rosyjskich i polskich panów.

Upadek

Jesienią, gdy klęska Niemiec była już widoczna, Skoropadski szukał nowego oparcia. W październiku próbował porozumieć się z umiarkowaną częścią opozycji i dopuścił do rządu kilku ministrów związanych z Ukraińskim Związkiem Narodowym. Po rozejmie w Compiègne postawił jednak na zwycięską Ententę i rosyjskich białych. 14 listopada ogłosił hramotę federacyjną, zapowiadającą związek Ukrainy z przyszłą niebolszewicką Rosją, i powierzył rząd Serhijowi Herbelowi, zwolennikowi jedności z Rosją. Dla ukraińskich partii był to koniec niepodległości. Następnego dnia Dyrektoriat Wołodymyra Wynnyczenki i Petlury wezwał do powstania.

Hetmańskie wojsko rozpadało się, a oddziały przechodziły na stronę powstańców. Kijowa broniły głównie drużyny rosyjskich oficerów, a Niemcy, rządzeni już przez rady żołnierskie, chcieli tylko wrócić do domu. 14 grudnia, gdy powstańcy wdzierali się do miasta, Skoropadski zrzekł się władzy. Pisał w akcie, że przez siedem i pół miesiąca kładł wszystkie siły na wyprowadzenie kraju z ciężkiego położenia, ale Bóg nie dał mu sił, by podołał temu zadaniu. Ukrywał się przez kilka dni, według relacji w niemieckim mundurze, a potem wyjechał z Niemcami przez Szwajcarię do Niemiec.

Po wojnie

Osiadł w podberlińskim Wannsee, gdzie korzystał ze wsparcia finansowego niemieckich przyjaciół z kręgów junkierskich. Podkreślał, że zrzekł się władzy, ale nie tytułu, i od 1920 roku stał na czele ruchu ukraińskich monarchistów, którego ideologiem był Łypynski. Z jego inicjatywy powstał w 1926 roku Ukraiński Instytut Naukowy w Berlinie. Spisał też obszerne wspomnienia z lat 1917–1918, ważne źródło do dziejów hetmanatu. W kwietniu 1945 roku, uciekając przed frontem, został ciężko ranny podczas nalotu na stację kolejową w Plattling. Zmarł 26 kwietnia 1945 roku w szpitalu w klasztorze w Metten i został pochowany w Oberstdorfie.

Ocena

Ocena Skoropadskiego zależała długo od politycznego obozu. Dla ukraińskich socjalistów, takich jak Wynnyczenko, był generałem carskim, który z pomocą obcych bagnetów przywrócił władzę ziemian i rosyjskiej biurokracji. Historiografia radziecka widziała w nim po prostu marionetkę niemieckiego imperializmu. Emigracyjni monarchiści i część dzisiejszych historyków ukraińskich podkreślają natomiast, że hetmanat był pierwszym ukraińskim państwem z działającą administracją, skarbem i budżetem, że uchronił Ukrainę przed wojną domową na kilka miesięcy i zostawił instytucje, które przetrwały go o całe dziesięciolecia.

Wielu badaczy, także zachodnich, łączy obie perspektywy. Uznają osobiste zaangażowanie hetmana w budowę ukraińskiego państwa i kultury, ale zwracają uwagę, że jego władza nie miała oparcia w ukraińskiej wsi, a jego najbliższymi sojusznikami byli ludzie, dla których niezależna Ukraina była tylko przystankiem w drodze do odrodzonej Rosji. Zależność od Niemców była nie tylko słabością hetmanatu, ale warunkiem jego istnienia. Gdy po listopadzie 1918 roku tego oparcia zabrakło, hramota federacyjna zraziła do niego Ukraińców, a nie zjednała mu ani Ententy, ani rosyjskich białych.