Hermann von Eichhorn

Hermann von Eichhorn należał do najstarszych dowódców armii niemieckiej w I wojnie światowej i do tych, o których mówiło się najmniej, choć przez trzy lata stał na czele jednej z najskuteczniejszych armii na froncie wschodnim. Jego 10 Armia była północnym ramieniem kleszczy w zimowej bitwie na Mazurach, w 1915 roku zdobyła Kowno i Wilno, a w 1916 roku odparła nad jeziorem Narocz pierwszą wielką ofensywę rosyjską po wielkim odwrocie. Od lata 1916 roku Eichhorn dowodził grupą armii na Litwie i w Kurlandii, której wojska zdobyły Rygę i wyspy estońskie, a wiosną 1918 roku zajęły Inflanty i Estonię. Ostatnim jego zadaniem było dowództwo nad wojskami okupującymi Ukrainę. Na tym stanowisku związał swoje nazwisko z obaleniem Centralnej Rady i rządami hetmana, a 30 lipca 1918 roku zginął w Kijowie od bomby lewicowego eserowca.

Przed wojną

Urodził się 13 lutego 1848 roku we Wrocławiu w rodzinie pruskich urzędników. Jego ojciec był później prezydentem rejencji w Minden, dziadek ze strony ojca, Johann Albrecht Friedrich Eichhorn, pruskim ministrem wyznań i oświecenia, a dziadek ze strony matki filozofem Friedrichem Schellingiem. W 1866 roku jako ochotnik wstąpił do 2 Pułku Piechoty Gwardii i jeszcze jako podchorąży walczył w wojnie z Austrią, między innymi pod Sadową. W wojnie z Francją był adiutantem batalionu pospolitego ruszenia gwardii pod Strasburgiem i Paryżem i dostał Krzyż Żelazny II klasy.

Po wojnie ukończył Akademię Wojenną w Berlinie, gdzie zetknął się z Paulem von Hindenburgiem i Karlem von Bülowem, i przez wiele lat służył w Wielkim Sztabie Generalnym i w sztabach dywizji i korpusów. Na początku lat 90. kierował w sztabie generalnym oddziałem, który przygotowywał nowe regulaminy piechoty. Był szefem sztabu korpusów w Karlsruhe i we Wrocławiu, dowodził pułkiem grenadierów przybocznych, brygadą i 9 Dywizją w Głogowie, a w latach 1904–1912 XVIII Korpusem we Frankfurcie nad Menem. W 1912 roku objął VII Inspekcję Armii w Saarbrücken, a 1 stycznia 1913 roku został generałem pułkownikiem.

Na wypadek wojny miał dowodzić 5 Armią, koncentrowaną pod Metzem. W maju 1914 roku podczas inspekcji wojsk spadł jednak z konia i ciężko się potłukł, a potem zachorował na zapalenie płuc. Gdy wybuchła wojna, nie był zdolny do służby, a 5 Armię objął następca tronu Wilhelm. Eichhorn wracał do zdrowia przez kilka miesięcy i pod koniec 1914 roku za zgodą cesarza dołączył do swojego dawnego pułku grenadierów.

1915: Mazury, Kowno, Wilno

W styczniu 1915 roku, według większości źródeł 26 stycznia, Eichhorn objął dowództwo nowej 10 Armii, formowanej w Prusach Wschodnich z korpusów, które Hindenburg i Ludendorff wywalczyli dla frontu wschodniego. Rozwinęła się na północnym skrzydle, między Gąbinem a Niemnem. W lutym, w śnieżycy i mrozie, uderzyła na prawe skrzydło rosyjskiej 10 Armii i doszła aż pod Suwałki i Sejny, podczas gdy 8 Armia Ottona von Belowa nacierała od południa. Okrążony w Puszczy Augustowskiej rosyjski XX Korpus złożył broń. Bitwa wyparła Rosjan z Prus Wschodnich, choć nie przyniosła zniszczenia całej armii przeciwnika, na które liczył Ludendorff.

Latem 1915 roku, gdy armie rosyjskie cofały się z Królestwa Polskiego, armia Eichhorna uderzyła na najsilniejszą rosyjską twierdzę nad Niemnem. W oblężeniu Kowna główny ciężar spoczywał na XL Korpusie Rezerwowym Karla Litzmanna, który Eichhorn wzmocnił kosztem reszty swojego frontu. Twierdza padła w niespełna dwa tygodnie, a 18 sierpnia Eichhorn dostał order Pour le Mérite. We wrześniu jego armia poprowadziła ostatnią wielką ofensywę niemiecką na wschodzie w tym roku. W bitwie pod Wilnem uderzyła na północ od miasta w lukę między dwiema armiami rosyjskimi, a przez wyrwę przeszła kawaleria, która dotarła pod Smorgonie i Mołodeczno. 18 września Niemcy zajęli Wilno, a 28 września Eichhorn otrzymał liście dębu do Pour le Mérite. Rosyjskiej 10 Armii nie udało się jednak okrążyć, a wyczerpana ofensywa ustała na linii jezior Dryświaty i Narocz i dalej przez Smorgonie.

Eichhorn był dowódcą wykonawczym. Plany operacji powstawały w sztabie Hindenburga i Ludendorffa, a nazwisko dowódcy 10 Armii rzadko pojawiało się w ich wspomnieniach inaczej niż przy okazji pochwał. Jego armią w tych miesiącach dowodzili w polu tak zdolni generałowie jak Litzmann czy Oskar von Hutier, dowódca XXI Korpusu.

Narocz i grupa armii

Zimę 1915/1916 armia spędziła na budowie umocnień między jeziorami Litwy i Białorusi. W marcu 1916 roku, na prośbę Francuzów wykrwawianych pod Verdun, Rosjanie uderzyli właśnie na nią. W bitwie nad jeziorem Narocz rosyjska 2 Armia miała ogromną przewagę liczebną, ale jej artyleria nie zniszczyła niemieckich okopów, a roztopy zamieniły pojezierze w bagno. Ludendorff nazwał dni 18–21 marca krytycznymi dla 10 Armii. Rosjanie stracili prawie 80 tysięcy ludzi i zdobyli tylko skrawki terenu, które 10 Armia odbiła 28 kwietnia po krótkim, silnym ostrzale z użyciem pocisków gazowych.

Latem 1916 roku, przy reorganizacji dowództwa na wschodzie, gdy Hindenburg objął większą część frontu aż po Galicję, z dowództwa 10 Armii utworzono dowództwo grupy armii „Eichhorn”. Źródła podają różne daty, od końca czerwca do sierpnia, najczęściej 30 lipca. Eichhorn zachował dowództwo 10 Armii, a podlegały mu też wojska niemieckie w Kurlandii. Front na jego odcinku był w 1916 roku i przez większą część 1917 roku spokojny. We wrześniu 1917 roku, już po rozpadzie rosyjskiej dyscypliny, podległa mu 8 Armia Hutiera zdobyła Rygę. Eichhorn wjeżdżał do miasta obok księcia Leopolda Bawarskiego, naczelnego dowódcy na wschodzie. W październiku wojska lądowe i flota zajęły w operacji „Albion” wyspy u wybrzeży Estonii. W grudniu 1917 roku, według większości źródeł 18 grudnia, Eichhorn został feldmarszałkiem.

Gdy w lutym 1918 roku rokowania w Brześciu utknęły, armie Eichhorna stanowiły północne skrzydło operacji „Faustschlag”. 8 Armia szła przez Inflanty i Estonię na Rewel i Psków, a 10 Armia zajęła Mińsk i doszła do Dniepru. Opór był znikomy. Po podpisaniu traktatu brzeskiego w marcu Eichhorna przeniesiono na południe.

Kijów

Na Ukrainę wojska niemieckie i austro-węgierskie weszły jako sojusznicy Ukraińskiej Centralnej Rady, z którą państwa centralne zawarły w lutym osobny pokój, a w zamian miały dostać zboże. Pod koniec marca rozwiązano grupę armii Alexandra von Linsingena, która zajęła Kijów, a okupację przejęła nowa Grupa Armii „Kijów” pod dowództwem Eichhorna. Daty objęcia przez niego dowództwa różnią się w źródłach o kilka tygodni, od początku marca do 3 kwietnia. Jego wojska do maja zajęły resztę lewobrzeżnej Ukrainy z Charkowem, Krym, Taganrog i Rostów. Podlegały mu ziemie od południowej Białorusi po Krym i część ziem Wojska Dońskiego, z wyjątkiem guberni zajętych przez Austro-Węgrów. Szefem sztabu był generał Wilhelm Groener, który według historyków był głównym autorem niemieckiej polityki na Ukrainie.

Współpraca z socjalistyczną Radą szybko się popsuła. Rząd ukraiński nie potrafił zorganizować dostaw zboża, a ustawa ziemska, znosząca prywatną własność ziemi, groziła w oczach Niemców chaosem i brakiem zasiewów. 6 kwietnia Eichhorn wydał rozkaz o obsiewaniu pól, który polecał niemieckim wojskom dopilnować wiosennych zasiewów, w razie potrzeby siłą. Rada uznała to za ingerencję w wewnętrzne sprawy państwa. 25 kwietnia, po porwaniu kijowskiego bankiera, kolejny rozkaz Eichhorna oddał przestępstwa przeciw porządkowi publicznemu pod niemieckie sądy wojenne. 28 kwietnia niemiecki oddział wtargnął na posiedzenie Rady i aresztował kilku ministrów, a następnego dnia generał Pawło Skoropadski, który wcześniej uzgodnił warunki z Groenerem, został obwołany hetmanem. Eichhorn osobiście nie występował na pierwszym planie, ale przewrót przygotował jego sztab, a wojska niemieckie rozbroiły formacje wierne Radzie.

Wiosną i latem armia okupacyjna rozbrajała oddziały, których nie kontrolowała. Należał do nich II Korpus Polski, który 11 maja w bitwie pod Kaniowem stoczył walkę z wojskami Eichhorna i musiał złożyć broń. Na wsi okupacja oznaczała rekwizycje i powrót ziemian do majątków, często w asyście niemieckich żołnierzy, a w czerwcu wybuchło wielkie powstanie chłopskie w powiatach zwenigorodzkim i taraszczańskim. Z Kijowa Eichhorn utrzymywał też kontakty z innymi siłami na gruzach imperium rosyjskiego. W czerwcu jego wysłannik przywiózł atamanowi Piotrowi Krasnowowi wiadomość, że Niemcy uznają władze dońskie.

Zamach

Dla rewolucjonistów Eichhorn stał się symbolem okupacji. Lewicowi eserowcy, przeciwnicy pokoju z Niemcami, postanowili zabić go, licząc, podobnie jak przy zabójstwie posła Mirbacha w Moskwie 6 lipca, że wywołają zerwanie między bolszewikami a Berlinem. 30 lipca 1918 roku, krótko przed drugą po południu, gdy feldmarszałek szedł z adiutantem, kapitanem Walterem von Dresslerem, przez dzielnicę Lipki, 24-letni Borys Donskoj rzucił w nich bombę. Część ówczesnych relacji pisała, że Eichhorn jechał powozem. Obaj oficerowie zmarli tego samego dnia, feldmarszałek wieczorem. Miał 70 lat. Donskoja niemiecki sąd polowy skazał na śmierć i 10 sierpnia powieszono go publicznie w Kijowie.

Skoropadski, który przybiegł na miejsce wybuchu, wspominał Eichhorna jako „zacnego starca”, rozumnego i życzliwego. Trumnę przewieziono do Berlina i 6 sierpnia pochowano ją na Cmentarzu Inwalidów. Następcą Eichhorna w Kijowie został generał Günther von Kirchbach. Zamach nie zmienił niemieckiej polityki, ale dla Kijowian był znakiem, że okupacja chyli się ku końcowi. Michaił Bułhakow opisał go w „Białej gwardii” jako jeden ze złych znaków dla rządów hetmana.

Ocena

Eichhorn nie należy do generałów, o których toczą się spory historyków. W niemieckiej tradycji wojskowej uchodził za sumiennego i zdolnego dowódcę armii, który bez rozgłosu wykonywał plany naczelnego dowództwa na wschodzie. Jego 10 Armia odniosła kilka wyraźnych sukcesów, od Mazur po Wilno, i wytrzymała w 1916 roku najcięższe rosyjskie natarcie na tym odcinku frontu. Zarazem jego najsłynniejsze operacje kończyły się podobnie: zyskami terenu i jeńcami, ale bez okrążenia i zniszczenia armii rosyjskiej, o którym marzył Ludendorff. Część zasług przypisuje się jego podwładnym i sztabowi Hindenburga.

Ukraińscy i rosyjscy historycy widzą w nim przede wszystkim symbol okupacji 1918 roku. Jego rozkazy z kwietnia otworzyły drogę do obalenia Centralnej Rady, a rekwizycje i powrót ziemian, prowadzone pod ochroną jego wojsk, odwróciły od Niemców i od hetmana dużą część wsi. Ukraiński historyk Rusłan Pyrih, który poświęcił mu osobne studium, opisuje okupację 1918 roku jako „nietypową”, bo formalnie Niemcy byli sojusznikami państwa ukraińskiego. Wielu autorów podkreśla, że rzeczywistym autorem tej polityki był Groener, a stary feldmarszałek w Kijowie był raczej jej twarzą niż twórcą.

Arnold Zweig wzorował na nim generała von Lychowa, starego, uczciwego pruskiego dowódcę z powieści „Spór o sierżanta Griszę”.