Karl von Bülow

Karl von Bülow dowodził w 1914 roku niemiecką 2 Armią, która obok 1 Armii Alexandra von Klucka tworzyła uderzeniowe prawe skrzydło wojsk niemieckich na zachodzie. Jego wojska zdobyły Liège i Namur, pobiły francuską 5 Armię nad Sambrą i pod Guise, a na początku września przekroczyły Marnę. To jednak właśnie Bülow 9 września, po rozmowie z wysłannikiem naczelnego dowództwa, jako pierwszy nakazał odwrót, który zakończył bitwę nad Marną i przekreślił niemiecki plan szybkiego zwycięstwa. Przez lata uchodził za jednego z głównych winnych tej klęski. Pół roku później ciężka choroba zakończyła jego karierę.

Przed wojną

Urodził się 24 marca 1846 roku w Berlinie, w pochodzącej z Meklemburgii starej rodzinie szlacheckiej o długich tradycjach wojskowych. Jego dziadek poległ w 1813 roku w bitwie pod Groß-Görschen. W 1864 roku wstąpił do 2 Pułku Piechoty Gwardii i dwa lata później walczył z Austriakami pod Sadową. Brał udział także w wojnie francusko-pruskiej, a od 1877 roku służył w Wielkim Sztabie Generalnym. Dowodził 4 Pułkiem Piechoty Gwardii, kierował departamentem centralnym w pruskim ministerstwie wojny i 2 Dywizją Gwardii.

W latach 1903–1912 dowodził III Korpusem w Berlinie i Brandenburgii. Zasłynął wtedy jako znakomity wychowawca wojska: na poligonie w Jüterbogu szkolił swoje dywizje z niezwykłą starannością, a jego korpus uchodził za jeden z najlepiej wyszkolonych w armii. W 1912 roku został generałem pułkownikiem i objął III Inspekcję Armii w Hanowerze, z której przy mobilizacji powstała 2 Armia. W sierpniu 1914 roku miał 68 lat.

Liège i Namur

2 Armia zebrała się na południe od Akwizgranu, a jej pierwszym zadaniem było otwarcie drogi przez Belgię. Twierdzę Liège zaatakowało zgrupowanie sześciu brygad generała Ottona von Emmicha, wydzielone z armii Bülowa. Gdy natarcie się zachwiało, jeden z oficerów sztabu 2 Armii, generał Erich Ludendorff, objął dowództwo brygady, która 7 sierpnia wkroczyła do miasta. Po upadku ostatnich fortów 2 Armia ruszyła przez środkową Belgię, obok armii Klucka.

Marsz przez Belgię splamiły zbrodnie na ludności cywilnej. 20 i 21 sierpnia oddziały 2 Armii, przekonane, że strzelają do nich partyzanci, zabiły w Andenne nad Mozą ponad 200 mieszkańców i podpaliły miasto, a 22 sierpnia w Tamines nad Sambrą rozstrzelały kilkuset ludzi. Bülow wziął za to osobistą odpowiedzialność. W odezwie rozplakatowanej 22 sierpnia w Liège ogłosił, że Andenne spalono, a około stu osób rozstrzelano „za jego zgodą”, i ostrzegł mieszkańców, że taki sam los czeka ich, jeśli zachowają się podobnie. Świadkowie z Andenne stanowczo zaprzeczali, by ktokolwiek zaatakował tam Niemców.

Ciężka artyleria 2 Armii zdobyła w kilka dni twierdzę Namur, która padła 25 sierpnia. W tym samym czasie główne siły Bülowa przeszły Sambrę między Namurem a Charleroi i w bitwie pod Charleroi, razem z 3 Armią generała Maxa von Hausena, zmusiły do odwrotu francuską 5 Armię generała Charles’a Lanrezaca. Przez około dziesięć dni w drugiej połowie sierpnia Bülow dowodził też armią Klucka. Zaniepokojony o własne skrzydło, trzymał ją blisko siebie, co według wielu historyków odebrało Kluckowi okazję do oskrzydlenia Brytyjczyków pod Mons. Część wojsk 2 Armii musiał zostawić pod Maubeuge, którą obległa 25 sierpnia.

Guise

29 sierpnia Lanrezac, na rozkaz Joffre’a, zatrzymał odwrót i uderzył pod Guise. Niemcy nazywają tę bitwę bitwą pod Saint-Quentin. Natarcie Francuzów na zachód utknęło, ale na północ od Oise kontratak korpusu Louisa Franchet d’Espéreya odrzucił niemiecką Gwardię. Bülow zatrzymał się na półtorej doby. Uznał, że odniósł zwycięstwo, ale był zaniepokojony siłą przeciwnika i poprosił Klucka o pomoc. Wieczorem 30 sierpnia Kluck skręcił na południowy wschód, by odciąć odwrót 5 Armii. Odtąd 1 Armia miała przejść na wschód od Paryża, a nie obejść go od zachodu, co kilka dni później Francuzi wykorzystali.

Marna

4 września armia Bülowa przekroczyła Marnę. Gdy 6 września sprzymierzeni przeszli do kontrofensywy, 2 Armia walczyła na dwa fronty: na prawym skrzydle z francuską 5 Armią, którą dowodził już Franchet d’Espérey, a w centrum i na lewym skrzydle, razem z Sasami Hausena, z 9 Armią generała Ferdinanda Focha na skraju bagien Saint-Gond. Tymczasem Kluck zabierał znad Marny kolejne korpusy i przerzucał je nad Ourcq, przeciw Francuzom nacierającym od strony Paryża. Między 1 a 2 Armią otworzyła się luka szerokości około 40–50 kilometrów, osłaniana tylko przez kawalerię. Wchodzili w nią Brytyjczycy i lewe skrzydło 5 Armii. Pod naporem Franchet d’Espéreya Bülow cofnął swoje prawe skrzydło, przez co luka jeszcze się poszerzyła.

8 września Gwardia i Sasi natarli o świcie na bagnety na prawe skrzydło Focha i zepchnęli je za Fère-Champenoise. Bülow nie widział jednak w tym szansy na zwycięstwo. Wieczorem około 18.45 do jego kwatery w Montmort przyjechał wysłannik szefa sztabu generalnego Helmutha von Moltkego, podpułkownik Richard Hentsch. Rozmowa była ponura. Bülow uważał, że jego wyczerpana armia nie jest w stanie nacierać, a jeśli Kluck nie zamknie luki, położenie stanie się bardzo groźne. Hentsch podzielił jego ocenę. Rano 9 września lotnicy donieśli, że brytyjskie kolumny przekraczają Marnę. Jeszcze przed południem Bülow nakazał odwrót 2 Armii na północ. Kilka godzin później, na polecenie Hentscha, zaczęła się cofać także armia Klucka, a w następnych dniach pozostałe armie. Tak zakończyła się bitwa nad Marną.

Po Marnie

2 Armia wycofała się w okolice Reims, gdzie w pierwszej bitwie nad Aisne odpierała natarcia Francuzów. Lukę między nią a Kluckiem w ostatniej chwili zatkał VII Korpus Rezerwowy, który po kapitulacji Maubeuge przybył forsownym marszem. Jesienią 1914 roku armię Bülowa przesunięto dalej na północny zachód, na odcinek nad Sommą, gdzie front zastygł w okopach. 27 stycznia 1915 roku, w urodziny cesarza Wilhelma II, Bülow został feldmarszałkiem.

Wiosną 1915 roku doznał zawału serca. 4 kwietnia otrzymał order Pour le Mérite, a dowództwo 2 Armii przejął generał Fritz von Below. Bülow nie wrócił już do służby. W czerwcu 1916 roku formalnie przeniesiono go w stan spoczynku.

Po wojnie

Po wojnie, gdy w Niemczech toczył się zażarty spór o winę za Marnę, Bülow opublikował w 1919 roku „Mein Bericht zur Marneschlacht” (Moje sprawozdanie z bitwy nad Marną), w którym bronił swojej decyzji. Zmarł w Berlinie 31 sierpnia 1921 roku i został pochowany na cmentarzu Inwalidów. Jego syn Vicco von Bülow-Schwante był w latach trzydziestych dyplomatą III Rzeszy.

Ocena

Bülow wszedł w wojnę z opinią jednego z najlepszych generałów armii pruskiej i to jemu naczelne dowództwo powierzyło koordynację działań prawego skrzydła. Wojna szybko pokazała, że wybitny instruktor i taktyk nie był strategiem. Generał Wilhelm Groener pisał po wojnie, że Bülow, pochłonięty szkoleniem swojego korpusu, był „uwikłany” w teorie taktyczne i brakowało mu operacyjnego polotu. Wielu niemieckich wojskowych w okresie międzywojennym, zwłaszcza zwolenników Klucka, widziało w nim i w Hentschu ludzi, którzy oddali zwycięstwo w chwili, gdy 1 Armia nad Ourcq była go bliska. Także niemiecka opinia publiczna obwiniała go o to, że Paryż nie został zdobyty.

Inni oceniają go łagodniej. Autor jego biogramu w „Neue Deutsche Biographie” Heinz Kraft przyznaje, że Bülow nie spełnił pokładanych w nim nadziei i myślał zbyt mało operacyjnie, ale nie uważa go za winnego klęski. Odpowiedzialność składa na naczelne dowództwo, które osłabiło prawe skrzydło i dowodziło z odległego Luksemburga. Współcześni historycy, jak Holger Herwig, wskazują na ostrożność i pesymizm Bülowa, jego zatargi z Kluckiem i skłonność do przeceniania sił przeciwnika, ale przyznają, że 9 września, z luką na prawym skrzydle i Brytyjczykami za Marną, trudno mu było postąpić inaczej. Czarną kartą w jego życiorysie pozostaje odezwa z Liège, w której otwarcie przyznał się do zgody na egzekucje cywilów w Andenne.