Koniec bitwy pod Charleroi

24 sierpnia 1914 roku francuska 5 Armia generała Charles’a Lanrezaca wycofywała się znad Sambry na południe, w stronę granicy francuskiej. Tak zakończyła się bitwa pod Charleroi, jedna z najważniejszych bitew granicznych na froncie zachodnim.

Odwrót 5 Armii

Rozkaz odwrotu Lanrezac wydał wieczorem 23 sierpnia. Jego armia od trzech dni walczyła z niemiecką 2 Armią generała Karla von Bülowa, nacierającą przez Sambrę, a tego dnia niemiecka 3 Armia generała Maxa von Hausena sforsowała Mozę w rejonie Dinant i zagroziła prawemu skrzydłu Francuzów. Z północnego wschodu napływały zaś wieści o upadku fortów Namuru. Pozostanie na miejscu groziło okrążeniem.

24 sierpnia francuskie korpusy, osłaniane przez tylne straże, odchodziły przez region między Sambrą a Mozą w kierunku linii od Maubeuge po Philippeville i dalej ku Francji. Niemcy, sami wyczerpani trzydniowymi walkami, nie zdołali przeciąć im drogi. Armia Lanrezaca poniosła ciężkie straty, ale uniknęła zniszczenia.

Tego samego dnia rano naczelny wódz Joseph Joffre przyznał w meldunku do ministra wojny, że ofensywa na całym froncie się nie powiodła. Winą obarczył przede wszystkim dowódców i żołnierzy, którzy jego zdaniem nie wykazali w polu oczekiwanych zdolności ofensywnych. Armie francuskie miały odtąd przejść do obrony i zyskać czas na przegrupowanie.

Kiedy skończyła się bitwa?

Większość współczesnych historyków, zarówno francuskich, jak i niemieckich, datuje bitwę pod Charleroi na 21–23 sierpnia. Za jej koniec uznają wieczorny rozkaz Lanrezaca z 23 sierpnia. Brytyjska kronika wydarzeń wojny, na której opiera się nasz kalendarz, podaje jednak jako dzień zakończenia bitwy 24 sierpnia. Tego dnia wojska francuskie ostatecznie oderwały się od nieprzyjaciela i opuściły pole bitwy. Obie daty opisują więc ten sam moment: przejście od bitwy do odwrotu.

Co dalej

Odwrót 5 Armii odsłonił prawe skrzydło Brytyjczyków, którzy tego samego dnia również wycofali się spod Mons. 25 sierpnia padły ostatnie forty Namuru. Rozpoczął się wielki odwrót wojsk sprzymierzonych w stronę Marny. Pod koniec sierpnia armia Lanrezaca zatrzymała się jeszcze, by uderzyć na Niemców pod Guise.