Fritz von Below

Fritz von Below był dowódcą, na którego 1 lipca 1916 roku spadło brytyjsko-francuskie natarcie nad Sommą. Jego 2 Armia, od dwóch lat trzymająca spokojny odcinek frontu w Pikardii, przyjęła najpotężniejsze uderzenie, jakie sprzymierzeni wyprowadzili dotąd na zachodzie. Przez prawie pięć miesięcy, od lipca jako dowódca nowej 1 Armii na północ od rzeki, prowadził bitwę obronną, w której Niemcy stracili kilka kilometrów terenu, ale nie dopuścili do przełamania. Doświadczenia jego armii, spisane z szefem sztabu Fritzem von Loßbergiem, stały się jedną z podstaw nowej niemieckiej taktyki obrony. Jest mniej znany niż jego kuzyn Otto von Below, zwycięzca spod Caporetto, i często bywa z nim mylony.

Przed wojną

Urodził się 23 września 1853 roku w Gdańsku w starej pomorsko-meklemburskiej rodzinie szlacheckiej, w której służba wojskowa była tradycją. Jego ojciec Ferdinand był pruskim generałem majorem, a dziadek Theodor dostał order Pour le Mérite jeszcze w czasie wojen napoleońskich. Generałem został także młodszy brat Fritza, Ernst. Fritz przeszedł przez korpus kadetów i w 1873 roku jako podporucznik trafił do 1 Pułku Pieszego Gwardii w Poczdamie. Większość kariery spędził na przemian w Wielkim Sztabie Generalnym i w jednostkach gwardii. W 1908 roku objął 1 Dywizję Gwardii, a w 1912 roku, już jako generał piechoty, nowo utworzony XXI Korpus z kwaterą w Saarbrücken, w pobliżu granicy z Francją. Nigdy się nie ożenił.

1914–1915: Lotaryngia i Mazury

W sierpniu 1914 roku XXI Korpus wszedł w skład 6 Armii następcy tronu Bawarii Rupprechta. 20 sierpnia, w bitwie w Lotaryngii, walczył w centrum armii, która odparła francuską ofensywę spod Morhange i Sarrebourga. Jesienią, w czasie wyścigu do morza, korpus przerzucono na północ, w okolice Arras.

Na początku 1915 roku XXI Korpus był jednym z czterech korpusów wysłanych do Prus Wschodnich. W lutym, w składzie 10 Armii generała Hermanna von Eichhorna, wziął udział w zimowej bitwie na Mazurach. Below prowadził wtedy według Neue Deutsche Biographie skrajne skrzydło okrążające, które w śniegu i mrozie obeszło rosyjską 10 Armię od północy. W połowie lutego dostał za tę bitwę order Pour le Mérite. Na wschodzie nie zabawił jednak długo.

2 Armia nad Sommą

4 kwietnia 1915 roku Below zastąpił chorego feldmarszałka Karla von Bülowa na czele 2 Armii, z kwaterą w Saint-Quentin. Jego front biegł od Gommecourt na północy przez Sommę po okolice Noyon i przez cały 1915 rok był jednym z najspokojniejszych na zachodzie. Wiosną 1916 roku, gdy Niemcy wykrwawiali się pod Verdun, Below coraz częściej meldował naczelnemu dowództwu o przygotowaniach przeciwnika i o słabości swoich wojsk. Szef Sztabu Generalnego Erich von Falkenhayn przez długi czas spodziewał się natarcia raczej dalej na północ, przeciw 6 Armii. Według brytyjskiej historii oficjalnej 25 maja Below zaproponował uderzenie wyprzedzające po obu stronach Sommy, a 2 czerwca ograniczył je do ataku na Ovillers i Saint-Pierre-Divion. Naczelne dowództwo pozwoliło mu się przygotowywać, ale przysłało tylko jeden pułk artylerii, więc z planu nic nie wyszło. 6 czerwca jego sztab trafnie przewidział, że Brytyjczycy uderzą przede wszystkim na występy pod Fricourt i Gommecourt, i ostrzegał, że korpus na południe od rzeki jest za słaby nawet na natarcie pozorne.

1 lipca na północ od rzeki Niemcy odparli większość brytyjskiego natarcia, ale na południowym odcinku stracili pierwszą pozycję. Prawdziwym zaskoczeniem było natarcie Francuzów, których uważano za wyczerpanych pod Verdun. Pierwszego dnia 2 Armia straciła ponad sto dział na północ od Sommy i całą artylerię jednej dywizji na południe od niej. Below zażądał posiłków, zwłaszcza artylerii. Gdy dowódca XVII Korpusu za zgodą sztabu armii cofnął się 2 lipca na południowym brzegu, do Saint-Quentin przyjechał Falkenhayn. Ogłosił, że pierwszą zasadą wojny pozycyjnej jest nie oddawać ani stopy ziemi, a utraconą odbijać natychmiastowym kontratakiem, „choćby ostatnim człowiekiem”. 3 lipca Below powtórzył tę zasadę w rozkazie do armii. Jego szefa sztabu, generała Paula Grünerta, obarczono winą za odwrót i zastąpiono pułkownikiem Fritzem von Loßbergiem, specjalistą od obrony, który jesienią 1915 roku w Szampanii powstrzymał odwrót 3 Armii.

Przez następne dwa tygodnie Below łatał front kolejnymi dywizjami ściąganymi z innych odcinków, często wprowadzanymi do walki batalionami. Gdy 14 lipca Brytyjczycy niespodziewanym nocnym natarciem zdobyli grzbiet Bazentin, oddał w nocy wszystkie dostępne rezerwy, cztery dywizje, generałowi Friedrichowi Sixtowi von Arminowi z rozkazem zatrzymania wyłomu.

1 Armia

19 lipca naczelne dowództwo podzieliło front nad Sommą. Wojska na północ od rzeki utworzyły nową 1 Armię pod dowództwem Belowa, a 2 Armię na południu objął generał Max von Gallwitz, który, choć młodszy stażem, dostał zarazem dowództwo nad całym zgrupowaniem. Loßberg przeszedł z Belowem do 1 Armii. Odtąd to jego armia przyjmowała główny ciężar brytyjskich natarć: pod Pozières, Guillemont, Ginchy i w lesie Delville. 11 sierpnia Below dostał liście dębu do Pour le Mérite. Pod koniec sierpnia obie armie podporządkowano grupie armii Rupprechta, a kierownictwo naczelnego dowództwa objęli Paul von Hindenburg i Erich Ludendorff. 8 września na naradzie w Cambrai Ludendorff zalecał obronę bardziej „elastyczną”, z rzadko obsadzoną pierwszą linią, czemu Loßberg się sprzeciwiał.

Najcięższy dzień przyszedł 15 września, gdy Brytyjczycy po raz pierwszy użyli czołgów pod Flers i Courcelette, a ich samoloty zbombardowały między innymi kwaterę Belowa w Bourlon. Front 1 Armii ugiął się, ale nie pękł. Jesienią w meldunkach Below podkreślał, że alianci przeważają nad nim przede wszystkim ciężką artylerią i amunicją, która niszczy umocnienia i nie pozwala żołnierzom odpocząć. W październiku sprzeciwił się propozycji Rupprechta, by opuścić występ nad Ancre, bo oddałby wzgórza z cennym widokiem na brytyjskie tyły, i wzgórza nad Ancre broniono dalej. W listopadzie sam zaczął jednak rozważać cofnięcie się. 13 listopada Brytyjczycy uderzyli nad Ancre i zdobyli Beaumont-Hamel, ale przy pierwszych śniegach bitwa wygasła.

Wnioski z Sommy

30 stycznia 1917 roku sztab 1 Armii wydał opracowanie „Doświadczenia 1 Armii w bitwie nad Sommą”. Below i Loßberg zalecali w nim słabo obsadzoną pierwszą linię, z wsparciem trzymanym blisko w głębi, oraz natychmiastowe kontrataki odwodów. Według brytyjskiej historii oficjalnej z ich wniosków wyrósł nowy niemiecki regulamin, a Neue Deutsche Biographie przypisuje Belowowi udział w powstaniu nowej instrukcji szkolenia piechoty, która posłużyła jeszcze powojennej Reichswehrze. Zimą wyczerpana 1 Armia siedziała w zalanych wodą lejach, a w lutym i marcu 1917 roku wycofała się znad Ancre i w ramach operacji „Alberich” cofnęła się na Linię Hindenburga.

Szampania i choroba

Na początku kwietnia 1917 roku sztab Belowa przeniesiono do Rethel w Szampanii, gdzie spodziewano się francuskiej ofensywy. 1 Armię wstawiono między 7 a 3 Armię, na odcinek od Aisne pod Berry-au-Bac po Suippe. Below objął go 16 kwietnia, w dniu, w którym ruszyła ofensywa generała Roberta Nivelle’a. Jego wojska odpierały natarcia nad Aisne w drugiej bitwie nad Aisne, a od 17 kwietnia broniły wzgórz pod Moronvilliers w trzeciej bitwie w Szampanii, gdzie Francuzi zdobyli kilka szczytów, ale nie przełamali frontu.

1 Armia trzymała ten odcinek wokół Reims przez następny rok, w składzie grupy armii następcy tronu Wilhelma. 27 maja 1918 roku jej prawe skrzydło uderzyło razem z 7 Armią w trzeciej bitwie nad Aisne, ale nie zdołało okrążyć Reims. 9 czerwca Below został mianowany dowódcą 9 Armii, lecz był już ciężko chory. Armią dowodził więc dalej w zastępstwie jej dotychczasowy dowódca, generał Johannes von Eben, także w drugiej bitwie nad Marną. 7 sierpnia Below przeszedł do dyspozycji, a po rozejmie odszedł z armii.

Śmierć

Zmarł na zapalenie płuc w Weimarze 23 listopada 1918 roku, niecałe dwa tygodnie po rozejmie w Compiègne. Pochowano go na Cmentarzu Inwalidów w Berlinie. Nie zdążył napisać wspomnień, a jego spuścizna trafiła do niemieckiego Archiwum Federalnego. W 1938 roku jego imię nadano nowym koszarom Wehrmachtu w Saarbrücken, które po 1945 roku przejęło wojsko francuskie, a później uniwersytet Saary.

Ocena

Neue Deutsche Biographie nazywa obronę nad Sommą jego „imponującym sukcesem”. Below rzeczywiście utrzymał front w warunkach, jakich armia niemiecka wcześniej nie znała: pod ostrzałem artylerii wielokrotnie silniejszej od własnej i przy przewadze lotnictwa przeciwnika. Wcześnie i trafnie rozpoznał też, gdzie nastąpi uderzenie, choć naczelne dowództwo nie dało mu środków, by mu zapobiec. Brytyjska historia oficjalna wysoko oceniała jego sztab, a wnioski 1 Armii pomogły Niemcom w 1917 roku bronić się skuteczniej pod Arras i we Flandrii.

Ta obrona miała jednak ogromną cenę. Zasada, by nie oddawać ani stopy ziemi i każdą utraconą pozycję odbijać natychmiast, którą Below przejął od Falkenhayna i wiernie egzekwował, kosztowała Niemców nad Sommą setki tysięcy ludzi, w dużej części w kontratakach o skrawki zrujnowanego terenu. Współczesne szacunki niemieckich strat w całej bitwie mieszczą się najczęściej między około 430 a 600 tysiącami zabitych, rannych i wziętych do niewoli. Część historyków zwraca też uwagę, że mózgiem obrony był raczej Loßberg niż sam Below, a Loßberg jeszcze we wrześniu 1916 roku sprzeciwiał się bardziej elastycznym metodom, których domagał się Ludendorff. Jako dowódca Below był sumienny i solidny, ale ostrożny. Jego imię przetrwało w historiografii głównie dzięki Sommie i dzięki ciągłemu myleniu go z kuzynem Ottonem.