Ofensywa Nivelle'a

Ofensywa Nivelle’a była wielką wiosenną ofensywą francuską 1917 roku, na którą Francja postawiła wszystko po krwawym roku 1916. Generał Robert Nivelle, który w grudniu 1916 roku zastąpił Joffre’a na czele armii francuskich, obiecywał rządowi i sojusznikom, że metodą wypróbowaną jesienią pod Verdun przełamie niemiecki front w ciągu 24, najwyżej 48 godzin i zakończy wojnę pozycyjną. 16 kwietnia 1917 roku trzy armie francuskie uderzyły na grzbiet Chemin des Dames nad Aisne i na równinę na północ od Reims, a dzień później czwarta na wzgórza Moronvilliers w Szampanii. Francuzi zdobyli znaczną część grzbietu, prawie całe wzgórza i kilkadziesiąt tysięcy jeńców, ale przełamania nie było, a straty od pierwszego dnia przekraczały wszelkie przewidywania. Ofensywa, która miała rozstrzygnąć wojnę, zamieniła się w walkę o ograniczone cele, a 9 maja ją wstrzymano. Kilka dni później Nivelle stracił dowództwo, a przez armię francuską przetoczyła się fala buntów.

Nazwa i daty

Francuzi mówią o „ofensywie Nivelle’a”, o „ofensywie 16 kwietnia” albo, od nazwy grzbietu, na którym toczyły się najcięższe walki, o bitwie Chemin des Dames. Na naszej stronie ofensywa składa się z dwóch bitew: drugiej bitwy nad Aisne, czyli głównego uderzenia między Soissons a Reims, w nawiązaniu do pierwszej bitwy nad Aisne z 1914 roku, i trzeciej bitwy w Szampanii, czyli natarcia pomocniczego na wzgórza Moronvilliers na wschód od Reims.

Przyjmujemy daty 16 kwietnia – 9 maja 1917 roku, tak jak angielska Wikipedia i wielu historyków. 16 kwietnia ruszyło główne uderzenie, a 8–9 maja, po ostatnich wielkich natarciach na Chemin des Dames, ofensywę wstrzymano. Brytyjska chronologia wojny, na której opiera się nasza oś czasu, pisze, że ofensywa francuska „została zatrzymana” już 20 kwietnia: tego dnia rzeczywiście zrezygnowano z próby przełamania, ale walki trwały dalej. Na wzgórzach Szampanii Francuzi walczyli jeszcze do 20 maja, gdy zdobyli Mont Cornillet, i te walki opisujemy na stronie trzeciej bitwy w Szampanii. Część francuskich autorów rozciąga bitwę Chemin des Dames aż do października 1917 roku, kiedy Francuzi zdobyli fort La Malmaison i zepchnęli Niemców z całego grzbietu. Była to jednak już inna operacja, przeprowadzona przez następcę Nivelle’a według innych zasad.

W szerszym rozumieniu do ofensywy Nivelle’a należały też natarcia wstępne na północ od Oise. Najważniejszym z nich była bitwa pod Arras, w której od 9 kwietnia trzy armie brytyjskie miały ściągnąć na siebie niemieckie odwody przed uderzeniem nad Aisne. Angielska Wikipedia zalicza ją do ofensywy Nivelle’a jako jej brytyjską część. My opisujemy ją jako osobną bitwę, a nie część tej strony: zaczęła się tydzień wcześniej, prowadziły ją armie brytyjskie pod dowództwem Haiga, a gdy francuska ofensywa zawiodła, toczyła się dalej, do połowy maja, już z własnych powodów.

Tło

Plan na 1917 rok sprzymierzeni ułożyli w listopadzie 1916 roku w Chantilly: Brytyjczycy i Francuzi mieli wiosną wznowić natarcia po obu stronach dawnego pola bitwy nad Sommą. Nivelle zmienił ducha tego planu. Zamiast wyniszczających natarć Brytyjczycy pod Arras i francuska grupa armii Północ generała Louisa Franchet d’Espérey między Sommą a Oise mieli najpierw związać niemieckie odwody. Główny cios miała potem zadać nad Aisne nowo utworzona Rezerwowa Grupa Armii (GAR) generała Alfreda Michelera: dwie armie, 5 i 6, miały jednym gwałtownym uderzeniem zdobyć cały system niemieckich umocnień aż po stanowiska artylerii, a trzecia, 10, wejść w wyłom. Według brytyjskiej historii oficjalnej celem był ogólny marsz na północ, w kierunku od Craonne na Guise, a lewe skrzydło miało iść na Laon i Saint-Quentin. Grupa armii Centrum generała Philippe’a Pétaina miała natrzeć pomocniczo na wschód od Reims. Jeśli przełamanie by się nie udało, ofensywę miano przerwać.

Pewność siebie Nivelle’a, jego elokwencja i płynna angielszczyzna zjednały mu polityków. Brytyjski premier David Lloyd George, który nie ufał własnemu wodzowi naczelnemu, poparł na konferencji w Calais projekt podporządkowania armii brytyjskiej Francuzowi. Skończyło się kompromisem, doprecyzowanym w Londynie: marszałek Douglas Haig miał na czas ofensywy stosować się do ogólnych wskazówek Nivelle’a, ale zachował dowództwo nad swoimi armiami.

Wiosną okoliczności zaczęły się jednak zmieniać na niekorzyść Francuzów. W marcu Niemcy wycofali się na Linię Hindenburga, skrócili front i zyskali kilkanaście dywizji odwodu, a odcinek, na którym miała uderzyć grupa armii Północ, przestał istnieć. W Rosji wybuchła rewolucja, co odbierało nadzieję na jednoczesne natarcie rosyjskie. W Paryżu upadł rząd Brianda, a w gabinecie Ribota ministrem wojny został Paul Painlevé, od początku nieufny wobec Nivelle’a. Wątpliwości mieli też dowódcy, którzy plan mieli wykonać. Micheler pisał 22 marca, że Niemcy zbudowali więcej pozycji, mają więcej odwodów i spodziewają się ataku. Na radzie wojennej w Compiègne 6 kwietnia, w dniu, w którym Stany Zjednoczone wypowiedziały wojnę Niemcom, Micheler nie ręczył za przełamanie, a Pétain opowiadał się za natarciem o ograniczonych celach. Nivelle zaproponował dymisję, ale ministrowie jej nie przyjęli, uznając zmianę wodza w przeddzień ofensywy za jeszcze groźniejszą. Prezydent Raymond Poincaré podsumował, że trzeba atakować, a jeśli frontu nie uda się przełamać, przerwać natarcie.

Niemcy tymczasem dobrze wiedzieli, co się szykuje. Francuskich przygotowań nie dało się ukryć, a 4 kwietnia pod Sapigneul wpadł w ich ręce plan natarcia jednego z batalionów 5 Armii. Front od Oise po Argonny należał do grupy armii następcy tronu Wilhelma. Chemin des Dames bronił 7 Armia generała Maxa von Boehna, odcinek od Aisne po Szampanię przejęła tuż przed bitwą 1 Armia generała Fritza von Belowa, a dalej na wschód stała 3 Armia generała Karla von Einema. Na zagrożonym froncie Niemcy mieli według brytyjskiej historii oficjalnej 21 dywizji w pierwszej linii i 17 w odwodzie, a wiele z nich było przygotowanych do przeciwnatarć według nowych zasad obrony elastycznej. Francuzi zgromadzili nad Aisne i w Szampanii około 53 dywizji piechoty, a według różnych zestawień od 5 do 7 tysięcy dział. Ostrzał przygotowawczy trwał od początku kwietnia, ale deszcz, śnieg i niskie chmury utrudniały obserwację, a wiele niemieckich zasieków i gniazd karabinów maszynowych ocalało.

Natarcia wstępne (9–15 kwietnia)

Jako pierwsi, 9 kwietnia, ruszyli Brytyjczycy pod Arras. Pierwszy dzień był jednym z największych sukcesów armii brytyjskiej w tej wojnie: Kanadyjczycy zdobyli prawie cały grzbiet Vimy, a nad Scarpe Brytyjczycy posunęli się o ponad pięć kilometrów. Po kilku dniach Niemcy zamknęli jednak wyłom świeżymi dywizjami. Natarcie pod Arras ściągnęło część niemieckich odwodów, ale nie tyle, by przesądzić o losie uderzenia nad Aisne.

Słabiej wypadła akcja francuskiej grupy armii Północ. Po niemieckim odwrocie miała ona zamiast wielkiego natarcia przeprowadzić tylko lokalne uderzenie na Linię Hindenburga pod Saint-Quentin, wsparte przez artylerię sąsiedniej brytyjskiej 4 Armii. Po kilku dniach walk o przedpole 3 Armia generała Georges’a Humberta zaatakowała 13 kwietnia, ale prawie nie posunęła się naprzód. Główne uderzenie nad Aisne, pierwotnie wyznaczone na 12 kwietnia, kilka razy przesuwano z powodu pogody. 13 kwietnia ostatecznie ustalono, że Rezerwowa Grupa Armii ruszy 16, a 4 Armia w Szampanii 17 kwietnia.

Chemin des Dames, 16 kwietnia

16 kwietnia o szóstej rano piechota 5 i 6 Armii wyszła z okopów na froncie długości około 40 kilometrów, od Laffaux pod Soissons po Courcy pod Reims. Za ruchomą zaporą ogniową miała w kilka godzin przejść pierwszą i drugą pozycję niemiecką, jeszcze tego dnia zejść w dolinę Ailette za grzbietem, a w następnych dniach wypuścić kawalerię na równinę wokół Laon. Już w pierwszej godzinie było widać, że przygotowanie artyleryjskie nie wystarczyło. Karabiny maszynowe ukryte w betonowych schronach, na tylnych stokach i w wylotach podziemnych kamieniołomów zasypywały ogniem Francuzów wspinających się pod górę, a z grot połączonych tunelami z pierwszą linią Niemcy wychodzili na tyły nacierających. Najgorzej poszło w centrum, koło folwarku Hurtebise, gdzie II Korpus Kolonialny z batalionami strzelców senegalskich posunął się najwyżej o kilkaset metrów. Na zachodnim skrzydle, pod Laffaux, Francuzi wdarli się w niemieckie umocnienia ledwie na kilkaset metrów.

Najdalej zaszła 5 Armia generała Oliviera Mazela na płaskim terenie na północ od Aisne, gdzie posunęła się o około 4 kilometry. Tu po raz pierwszy w historii armii francuskiej weszły do boju czołgi, ciężkie i powolne Schneidery CA1. Przyszły jednak za późno, piechota nie mogła za nimi nadążyć, a niemiecka artyleria niszczyła je jeden po drugim. Pod Berry-au-Bac zginął dowódca jednego ze zgrupowań, komendant Louis Bossut. Według francuskich zestawień z około 130 czołgów, które weszły do walki, 57 zostało zniszczonych. Na prawym skrzydle 5 Armii rosyjska 1 Brygada z korpusu ekspedycyjnego we Francji zdobyła wieś Courcy. Wieczorem, gdy zaczął padać śnieg, Francuzi w większości miejsc trzymali tylko pierwszą linię niemieckich okopów i nigdzie nie osiągnęli celów wyznaczonych na 9.30 rano. Wzięli ponad 10 tysięcy jeńców, ale straty były bardzo ciężkie, a przytłoczone służby sanitarne nie nadążały z ewakuacją rannych.

Wzgórza Szampanii i koniec nadziei na przełom (17–20 kwietnia)

17 kwietnia o 4.45, w ciemności i zawiei, do natarcia na wschód od Reims ruszyła 4 Armia generała François Anthoine’a z grupy armii Pétaina. Jej celem był masyw Moronvilliers, łańcuch kredowych wzgórz, z których Niemcy od 1914 roku widzieli całą równinę Szampanii. Żuawi zdobyli tego dnia Mont Sans Nom, a w kolejnych dniach Francuzi wdarli się na Mont Haut, Le Téton i większość pozostałych szczytów. Na Mont Cornillet niemiecka załoga tunelu wydrążonego pod wzgórzem odpierała jednak każdy szturm, a 19 kwietnia Niemcy rzucili do przeciwnatarcia trzy dywizje, które francuska artyleria rozbiła ogniem kierowanym ze zdobytych szczytów.

Nad Aisne Nivelle kazał 5 Armii nacierać dalej na północny wschód, ale ta niewiele już zdziałała. Najbardziej spektakularny sukces przyniosła za to 6 Armia generała Charles’a Mangina, która naciskała bez przerwy także po zmroku. Zagrożeni z dwóch stron Niemcy 17–18 kwietnia porzucili cały występ frontu między Braye, Condé-sur-Aisne i Laffaux i cofnęli się na Linię Hindenburga, zostawiając wiele dział i ogromne zapasy amunicji. Do 20 kwietnia Francuzi wzięli według brytyjskiej historii oficjalnej ponad 20 tysięcy jeńców i 147 dział, uwolnili linię kolejową z Soissons do Reims i wyparli Niemców z doliny Aisne na zachód od kanału Oise–Aisne. Na grzbiecie Chemin des Dames trzymali jednak tylko część niemieckich pozycji, a pod Craonne i nad Ailette Niemcy wciąż mieli przewagę. Przełamania nie było i około 20 kwietnia natarcie na pełną skalę wstrzymano.

W Paryżu oznaczało to klęskę. Nivelle obiecywał rozstrzygnięcie i to obietnicą mierzono wynik. Brytyjska historia oficjalna pisze, że rozczarowanie, przerażenie i gniew w kręgach politycznych domagały się kozła ofiarnego, a od tej chwili wódz naczelny był „związany rękami i nogami”: nie mógł zlecić nawet studiów nad żadną operacją bez wypytywania lub zakazu ze strony rządu. Brytyjczycy, którzy pod Arras walczyli głównie dla wsparcia Francuzów, nalegali na kontynuowanie ofensywy. 20 kwietnia w Paryżu, z udziałem Lloyda George’a, postanowiono walczyć dalej.

Ofensywa o ograniczonych celach (21 kwietnia – 9 maja)

21 kwietnia Micheler zaproponował zmianę celów: zamiast przełamania zdobyć i utrzymać cały grzbiet Chemin des Dames, a potem fort Brimont na północ od Reims. Nivelle w zasadzie się zgodził. Według brytyjskiej historii oficjalnej ofensywa zmieniła wtedy całkowicie charakter: stała się operacją o ograniczonych celach, która miała zdobyć cały grzbiet i odsunąć Niemców od Reims. Tego samego dnia między 5 a 6 Armię weszła 10 Armia generała Denisa Duchêne’a. Przez kolejne dni walczono lokalnie. 29 kwietnia rząd mianował Pétaina szefem sztabu generalnego i swoim doradcą wojskowym, a dowództwo grupy armii Centrum objął po nim generał Émile Fayolle. 2 maja Mangin, najbliższy współpracownik Nivelle’a z Verdun, stracił dowództwo 6 Armii, które przejął generał Paul Maistre. Atak na fort Brimont rząd na wniosek Painlevégo „odłożył” i nigdy się nie odbył, co według brytyjskiej historii oficjalnej było ostatecznym ciosem dla autorytetu wodza naczelnego.

4 i 5 maja Francuzi przeprowadzili ostatnie wielkie natarcie ofensywy. Nivelle nie dowodził nim z bliska, bo razem z Haigiem uczestniczył w Paryżu w konferencji francusko-brytyjskiej, na której przyjęto zasadę natarć o ograniczonych celach zamiast prób przełamania frontu. 10 Armia zdobyła ruiny Craonne i płaskowyż Californie na wschodnim krańcu grzbietu. 6 Armia wdarła się w Linię Hindenburga na Chemin des Dames na odcinku około 4 kilometrów i zdobyła młyn pod Laffaux, biorąc ponad 4 tysiące jeńców. Natarcia 4 i 5 Armii przyniosły niewiele. W nocach od 6 do 9 maja Niemcy kontratakowali na grzbiecie, a 8–9 maja ofensywę wstrzymano. Rozwiązano też Rezerwową Grupę Armii Michelera. W Szampanii 4 Armia walczyła jeszcze do 20 maja, gdy po ciężkim ostrzale, który zasypał wyjścia z tunelu, zdobyła wreszcie Mont Cornillet. Na Chemin des Dames krwawe walki o punkty obserwacyjne trwały całe lato.

Straty

Liczby strat od początku były przedmiotem sporu politycznego. Brytyjska historia oficjalna (Cyril Falls) podaje skorygowane dane Nivelle’a do 25 kwietnia, uznane później przez francuską służbę historyczną: 96 125 ludzi, w tym 15 589 zabitych, 60 086 rannych i 20 500 zaginionych, z których wielu zginęło. Liczby te obejmują straty dwóch brygad rosyjskich. Inni autorzy podają więcej: Jean de Pierrefeu około 118 tysięcy, a amerykański historyk Robert Doughty około 134 tysięcy, w tym 30 tysięcy zabitych, w samych dniach 16–25 kwietnia nad Aisne. Za całą ofensywę najczęściej cytuje się liczbę kanadyjskiego historyka oficjalnego Gerarda Nicholsona: około 187 tysięcy ludzi. Ciężko ucierpiały wojska kolonialne. Strzelcy senegalscy stracili według francuskiego historyka Jean-Yves’a Le Naoura ponad 7 tysięcy z około 16,5 tysiąca, którzy weszli do walki, a rosyjskie brygady ponad 5 tysięcy ludzi. Francuskie dowództwo przewidywało przed bitwą, że służba zdrowia będzie musiała przyjąć około 10 tysięcy rannych.

Strat niemieckich za sam okres ofensywy nie znamy. Brytyjska historia oficjalna szacowała, porównując zestawienia z kwietnia–lipca 1917 roku, że do 25 kwietnia Niemcy stracili nad Aisne i w Szampanii około 83 tysięcy ludzi. Według niemieckich danych przytaczanych przez Nicholsona w walkach z wiosennymi ofensywami francuskimi do końca czerwca stracili około 163 tysięcy. Do 10 maja Francuzi wzięli około 28 500 jeńców i 187 dział, a w Szampanii do 20 maja jeszcze kilka tysięcy jeńców więcej.

Znaczenie

Jak na warunki wojny okopowej ofensywa Nivelle’a nie była klęską. Francuzi zdobyli silnie umocnione pozycje, w tym dużą część grzbietu Chemin des Dames i prawie całe wzgórza Moronvilliers, wzięli dziesiątki tysięcy jeńców i wykrwawili wiele niemieckich dywizji. Brytyjska historia oficjalna przyznaje, że w porównaniu z wcześniejszymi ofensywami ich zdobycze były duże. Pisze jednak również, że wszystko to zniweczył „straszny wstrząs rozczarowania”. Z góry przyjęto, że jeśli przełamania nie będzie, cała operacja okaże się porażką, i tak też ją oceniono. 15 maja rząd odwołał Nivelle’a. Wodzem naczelnym armii Północy i Północnego Wschodu został Pétain, a szefem sztabu generalnego generał Ferdinand Foch. Nivelle’a odesłano później do Afryki Północnej, a jego ofensywę badała specjalna komisja.

Najgroźniejsze skutki ujawniły się w samej armii. Pierwsze zbiorowe odmowy posłuszeństwa zdarzyły się jeszcze w trakcie walk, pod koniec kwietnia na wzgórzach Szampanii i na początku maja pod Soissons, a po zakończeniu ofensywy bunty rozlały się szeroko. Według francuskiej historii oficjalnej, na którą powołuje się Falls, ze 119 przypadków zbiorowej niesubordynacji 80 przypadło na okres od 25 maja do 10 czerwca, a objęły one 54 dywizje. Żołnierze na ogół nie odmawiali obrony okopów, lecz udziału w kolejnych natarciach, które w ich oczach niczego nie dawały. Do rozczarowania po obietnicy szybkiego zwycięstwa dochodziły brak urlopów, chaotyczne zmiany rozkazów, widok tysięcy rannych czekających na pomoc i zmęczenie trzecim rokiem wojny. Pétain opanował kryzys, łącząc surowość sądów wojennych, które wydały kilkaset wyroków śmierci, wykonanych w kilkudziesięciu przypadkach, z reformami: regularnymi urlopami, lepszym jedzeniem i kwaterami oraz rezygnacją z kosztownych natarć. Na nowe, starannie przygotowane uderzenia o ograniczonych celach zdecydował się dopiero w sierpniu pod Verdun i w październiku pod La Malmaison, gdzie Francuzi w kilka dni zdobyli to, czego nie zdobyli wiosną, i zmusili Niemców do opuszczenia grzbietu Chemin des Dames.

Ofensywa zmieniła też układ sił w koalicji. Do końca 1917 roku armia francuska nie była zdolna do wielkiej ofensywy, a ciężar walk na froncie zachodnim przeszedł na Brytyjczyków, którzy latem uderzyli we Flandrii. Pétain, według przypisywanego mu powiedzenia, czekał „na czołgi i na Amerykanów”: na lekkie czołgi Renault FT i na armię Stanów Zjednoczonych, które dopiero co przystąpiły do wojny. We Francji nazwa Chemin des Dames stała się symbolem bezsensownej rzezi, a jedną z jej pamiątek jest antywojenna „Pieśń z Craonne” (La Chanson de Craonne), śpiewana przez żołnierzy w 1917 roku. Niektórzy historycy uważają jednak wyrok na Nivelle’a za zbyt surowy, bo jego ofensywa zdobyła więcej niż wiele wcześniejszych, a niemiecka armia wyszła z niej mocno osłabiona.