Paul Painlevé

Paul Painlevé był jednym z najwybitniejszych matematyków swoich czasów i zarazem politykiem, który w najtrudniejszym roku wojny odpowiadał za armię francuską. Ministrem wojny został w marcu 1917 roku, w przededniu ofensywy generała Nivelle’a, w którą nie wierzył. Gdy natarcie zawiodło, a w armii wybuchły bunty, oddał dowództwo generałowi Pétainowi, a szefem sztabu generalnego uczynił generała Focha. Od września do listopada 1917 roku był premierem. Jego krótki rząd zamknął okres „świętej jedności” z socjalistami, a w Rapallo, po klęsce Włochów pod Caporetto, Painlevé współtworzył Najwyższą Radę Wojenną sprzymierzonych. Obalony przez Izbę w atmosferze afer szpiegowskich, ustąpił miejsca Clemenceau. Do dziś bywa oceniany skrajnie różnie: jako minister, który uratował armię przed dalszymi rzeziami, albo jako polityk zbyt słaby na czas wojny.

Przed wojną

Paul Painlevé urodził się 5 grudnia 1863 roku w Paryżu, w rodzinie rzemieślników drukarskich: jego ojciec był rysownikiem litografem. Uczył się w Lycée Louis-le-Grand, a w 1883 roku wstąpił do École normale supérieure. Studiował także w Getyndze u Felixa Kleina i w 1887 roku obronił doktorat. Wykładał w Lille, a od 1892 roku w Paryżu, na Sorbonie, w École polytechnique i w Collège de France. Jego prace o równaniach różniczkowych przyniosły mu sławę: tzw. transcendensy Painlevégo do dziś noszą jego nazwisko. W 1900 roku, w wieku 36 lat, został członkiem Francuskiej Akademii Nauk.

Painlevé pasjonował się też lotnictwem. W 1908 roku był jednym z pierwszych pasażerów, których Wilbur Wright zabrał w powietrze we Francji, a w następnych latach wykładał mechanikę lotu. Do polityki wciągnęła go sprawa Dreyfusa. W 1910 roku został wybrany do Izby Deputowanych z Dzielnicy Łacińskiej w Paryżu jako niezależny socjalista, a potem działał w niewielkiej Partii Republikańsko-Socjalistycznej. W parlamencie zajmował się flotą i lotnictwem, przewodniczył komisji marynarki i zabiegał o pierwsze pieniądze na samoloty dla armii. W 1914 roku miał opinię uczonego, który zna się na technice wojskowej, ale nie miał jeszcze doświadczenia w rządzie.

Minister oświaty i wynalazków

Z wybuchem wojny Painlevé zajął się zastosowaniem nauki do obrony kraju. Pod koniec października 1915 roku Aristide Briand powierzył mu w swoim rządzie ministerstwo oświaty, do którego dołączono sprawy wynalazków służących obronie narodowej. Painlevé utworzył przy nim Dyrekcję Wynalazków, która skupiała uczonych i inżynierów pracujących dla armii, i doprowadził do wymiany informacji naukowych z Brytyjczykami. Z tej współpracy wyrosły m.in. badania fizyka Paula Langevina nad wykrywaniem okrętów podwodnych za pomocą ultradźwięków. Painlevé należał też do polityków, którzy już w 1914 i 1915 roku przekonywali, że bombardowanie zakładów Kruppa może sparaliżować niemiecką produkcję wojenną.

W grudniu 1916 roku, gdy Briand przebudował rząd i powierzył dowództwo armii generałowi Robertowi Nivelle’owi, Painlevé odmówił wejścia do nowego gabinetu. Według historyków nie chciał zasiadać obok nowego ministra wojny, generała Huberta Lyauteya, którego lewica podejrzewała o ambicje dyktatorskie, a do tego wolałby na czele armii generała Philippe’a Pétaina.

Minister wojny i ofensywa Nivelle’a

Po upadku Brianda Painlevé objął 20 marca 1917 roku ministerstwo wojny w rządzie Alexandre’a Ribota. Od pierwszych dni był najostrzejszym w gabinecie krytykiem planu Nivelle’a, który obiecywał przełamanie frontu w 24, najwyżej 48 godzin. Rozmawiał z dowódcami grup armii z pominięciem wodza naczelnego i słyszał od nich, że w przełom nie wierzą. Przekonywał, że po rewolucji w Rosji nie będzie rosyjskiego natarcia, a Stany Zjednoczone wkrótce przystąpią do wojny, więc lepiej poczekać. 6 kwietnia na naradzie w Compiègne powtórzył te argumenty, ale gdy Nivelle zaproponował dymisję, ani on, ani prezydent Raymond Poincaré, ani premier Alexandre Ribot nie odważyli się jej przyjąć w przeddzień ofensywy.

Gdy natarcie z 16 kwietnia nie przyniosło przełomu, Painlevé miał argumenty w ręku. Brytyjska historia oficjalna (Falls) pisze, że 26 kwietnia rozmawiał z marszałkiem Douglasem Haigiem tak, jakby Francuzi przegrali, i wręcz zachęcał go do zasugerowania zmiany wodza. 29 kwietnia uczynił Pétaina szefem sztabu generalnego i doradcą rządu, a na jego wniosek odłożono natarcie na fort Brimont pod Reims, które już się nie odbyło. 15 maja rada ministrów odwołała Nivelle’a. Wodzem naczelnym armii we Francji został Pétain, a szefem sztabu generalnego w Paryżu generał Ferdinand Foch. Tego samego dnia Painlevé zostawił generałowi Maurice’owi Sarrailowi decyzję o przerwaniu ofensywy nad Wardarem, której nie wolno było prowadzić za cenę ofiar niewspółmiernych do celu.

Te decyzje zapadły w chwili, gdy w armii rozlewały się bunty. Painlevé poparł Pétaina, który łączył surowość sądów wojennych wobec przywódców z urlopami, lepszym wyżywieniem i rezygnacją z kosztownych natarć. Z kilkuset wyroków śmierci wykonano kilkadziesiąt, a resztę zamieniono. Zarazem minister musiał zająć się zbuntowanymi brygadami rosyjskimi, które wycofano z frontu: odizolowano je w obozie La Courtine w Masywie Centralnym, gdzie bunt stłumiono we wrześniu siłą. W czerwcu 1917 roku Painlevé razem z Ribotem kontrasygnował dekret o utworzeniu Armii Polskiej we Francji, a na peronie w Paryżu witał generała Johna Pershinga. Był też zwolennikiem twardej polityki wobec Grecji: na konferencji w Londynie proponował zdetronizowanie króla, co nastąpiło w czerwcu po ultimatum Jonnarta.

Premier

We wrześniu 1917 roku rząd Ribota upadł po aferze dziennika „Le Bonnet Rouge” i ustąpieniu ministra spraw wewnętrznych Louisa Malvy’ego. 12 września Painlevé utworzył własny gabinet i zatrzymał ministerstwo wojny. Postawił warunek, że Ribot zostanie ministrem spraw zagranicznych, i to przesądziło o odmowie socjalistów z Francuskiej Sekcji Międzynarodówki Robotniczej. Po raz pierwszy od sierpnia 1914 roku w rządzie nie było ani jednego socjalisty, a ministerstwo uzbrojenia po Albercie Thomasie objął przemysłowiec Louis Loucheur. W deklaracji z 18 września Painlevé mówił o „odłączeniu” Alzacji i Lotaryngii od Niemiec, a nie o ich aneksji, co miało uspokoić lewicę. Izba udzieliła mu zaufania niemal jednogłośnie, przy wstrzymaniu się socjalistów.

Najważniejsze sprawy jego rządu rozgrywały się w stosunkach z sojusznikami. 25 września w Boulogne uzgodnił z premierem Davidem Lloydem George’em, że Brytyjczycy przejmą część frontu od wyczerpanej armii francuskiej. Według jego późniejszej książki „Comment j’ai nommé Foch et Pétain” („Jak mianowałem Focha i Pétaina”) już wtedy obaj premierzy rozmawiali w cztery oczy o wspólnym organie kierującym wojną. Po przełamaniu frontu włoskiego pod Caporetto Painlevé pojechał do Włoch. W Rapallo, na konferencji 5–7 listopada, razem z Lloydem George’em postawił odwołanie generała Cadorny jako warunek wysłania francuskich i brytyjskich dywizji i formalnie zgłosił wniosek o utworzenie Najwyższej Rady Wojennej z siedzibą w Wersalu. Francuskim przedstawicielem wojskowym w radzie miał zostać Foch. Brytyjska historia oficjalna pisze o propozycji Painlevégo uzgodnionej wcześniej z Brytyjczykami, choć Lloyd George przypisywał później ten pomysł sobie.

W kraju rząd tracił grunt. Jesień przyniosła kolejne afery: aresztowanie Paula Bolo, oskarżonego o kupowanie wpływów w prasie za niemieckie pieniądze, oskarżenia przeciw Malvy’emu i coraz głośniejsze pogłoski o byłym premierze Josephie Caillaux. Painlevé nie umiał przekonać Izby, że rząd ściga zdrajców dość energicznie. W październiku Ribot odszedł z rządu, a dyplomację przejął Louis Barthou. 13 listopada, kilka dni po powrocie z Włoch, premier zażądał odroczenia interpelacji w sprawie afer i przegrał głosowanie 186 do 277. Przeciw niemu głosowała prawica i, po raz pierwszy, także socjaliści. Gabinet upadł po zaledwie dwóch miesiącach, a 16 listopada rząd utworzył jego najzacieklejszy krytyk, Georges Clemenceau.

Po wojnie

Do końca wojny Painlevé pozostał na uboczu. W 1918 roku przewodniczył Akademii Nauk. Po wojnie stał się jednym z przywódców lewicy przeciw prawicowemu Blokowi Narodowemu i współtwórcą Kartelu Lewicy, który wygrał wybory w 1924 roku. Był przewodniczącym Izby Deputowanych, w 1924 roku przegrał wybory prezydenckie z Gastonem Doumergue’em, a w 1925 roku przez kilka miesięcy znów był premierem, w czasie kryzysu finansowego i wojny o Rif. Od 1925 do 1929 roku był ministrem wojny w kolejnych rządach. Przygotował wtedy ustawę o rocznej służbie wojskowej i pierwsze prace nad fortyfikacjami na granicy wschodniej, które przeszły do historii pod nazwą Linii Maginota. Później był ministrem lotnictwa. Zmarł w Paryżu 29 października 1933 roku i został pochowany w Panteonie.

Ocena

Painlevé sam zadbał o swoją legendę. W książce z 1923 roku przedstawiał się jako polityk, który w porę dostrzegł błędy Nivelle’a i dał Francji dwóch wodzów zwycięstwa: Pétaina, który uzdrowił armię po buntach, i Focha, którego wysunął na szefa sztabu i przedstawiciela w Wersalu. Część historyków przyjmuje tę ocenę: Painlevé jako jedyny w rządzie miał odwagę głośno wątpić w plan ofensywy, a jego decyzje z maja 1917 roku pozwoliły armii przetrwać kryzys. Brytyjska historyczka Elizabeth Greenhalgh zwraca uwagę na jego rolę w budowie współpracy z Brytyjczykami, od Boulogne po Rapallo.

Krytycy wskazują na drugą stronę medalu. Dowódcy wojskowi, w tym Haig i Nivelle, zarzucali mu, że podkopywał autorytet wodza naczelnego, rozmawiając za jego plecami z podwładnymi, a jego wątpliwości, nigdy nie zamienione w stanowczą decyzję, osłabiły ofensywę i tak niepewną. Francuski historyk Denis Rolland, biograf Nivelle’a, uważa, że Painlevé i zwolennicy Pétaina potrzebowali winnego i przyczynili się do surowego wyroku na generała. Jako premier Painlevé nie potrafił zapanować ani nad Izbą, ani nad falą oskarżeń o defetyzm. Historycy, jak David Dutton, widzą w jego krótkich rządach koniec „świętej jedności”: odejście socjalistów otworzyło drogę Clemenceau, który obiecywał już nie kompromis, lecz wojnę do zwycięstwa.