Pétain szefem sztabu generalnego

29 kwietnia 1917 roku generał Philippe Pétain, dowódca francuskiej grupy armii Centrum, został mianowany szefem sztabu generalnego armii. Dekret nosi datę 29 kwietnia, a list ministra wojny zawiadamiający o nominacji wysłano 7 maja. Niektóre opracowania podają datę 30 kwietnia, od której liczy się jego urzędowanie. Stanowisko szefa sztabu generalnego w Paryżu dotąd niewiele znaczyło. Teraz, jak pisze brytyjska historia oficjalna (Falls), przebudowano je możliwie wiernie na wzór brytyjskiego szefa Imperialnego Sztabu Generalnego, tak by jego szef stał się „doradcą wojskowym” rządu. W praktyce oznaczało to, że obok wodza naczelnego, generała Roberta Nivelle’a, pojawił się człowiek, któremu rząd ufał bardziej.

Nominacja była skutkiem załamania ofensywy Nivelle’a. Wielkie natarcie na Chemin des Dames, które od 16 kwietnia miało w dzień lub dwa przełamać niemiecki front, przyniosło zdobycze terenowe i tysiące jeńców, ale za cenę ponad stu tysięcy zabitych, rannych i zaginionych, bez obiecanego przełomu. Minister wojny Paul Painlevé, który już w grudniu 1916 roku wolałby na czele armii Pétaina, a od marca był w rządzie Ribota najostrzejszym krytykiem Nivelle’a, chciał odwołać wodza naczelnego. Nie było to jednak łatwe. Premier Alexandre Ribot był przeciwny kolejnej zmianie w ciągu kilku miesięcy, a Brytyjczycy, którzy pod Arras wykrwawiali się dla wsparcia francuskiej ofensywy, ostrzegali, że jej przerwanie uznaliby za złamanie danego słowa. Mianowanie Pétaina było kompromisem: Nivelle zostawał na stanowisku, ale pod nadzorem.

Pétain miał wtedy 61 lat. W 1914 roku był pułkownikiem bliskim emerytury, uchodzącym za przeciwnika modnej przed wojną doktryny ofensywy za wszelką cenę. Wojna przyniosła mu szybki awans, a sławę zyskał w 1916 roku jako obrońca Verdun. W żołnierzach budził zaufanie, bo oszczędzał ich życie, a wśród polityków miał opinię ostrożnego pesymisty. Na naradzie w Compiègne 6 kwietnia, gdy rząd wypytywał generałów o plan Nivelle’a, opowiedział się za natarciem o ograniczonych celach: zdobyć pierwszą i drugą pozycję niemiecką i na tym poprzestać. Teraz miał doradzać rządowi właśnie w tym duchu. Dowództwo grupy armii Centrum przejął po nim generał Émile Fayolle.

Według Fallsa wraz z nominacją Pétaina zaczęły się zmiany w dowództwie. Generała Ponta, szefa sztabu kwatery głównej Nivelle’a, zastąpił generał Marie-Eugène Debeney. Na początku maja dowództwo 6 Armii stracił generał Charles Mangin, najbliższy współpracownik Nivelle’a z Verdun, obwiniany o ciężkie straty. Rząd wtrącał się teraz w każdy krok wodza naczelnego. Na wniosek Painlevégo zaplanowane na początek maja natarcie na fort Brimont pod Reims zostało odłożone i nigdy się nie odbyło.

Tego samego dnia, 29 kwietnia, w jednym z batalionów, które walczyły o wzgórza w Szampanii, doszło według brytyjskiej historii oficjalnej do pierwszego poważnego zbiorowego aktu niesubordynacji. Był to zwiastun fali buntów, która w maju i czerwcu ogarnęła kilkadziesiąt francuskich dywizji. Opanowanie jej przypadło Pétainowi. Na stanowisku szefa sztabu generalnego pozostał tylko nieco ponad dwa tygodnie: 15 maja rząd odwołał Nivelle’a i mianował Pétaina wodzem naczelnym armii francuskich, a szefem sztabu generalnego został generał Ferdinand Foch.