François Anthoine

Generał François Paul Anthoine jest dziś niemal zapomniany, choć w 1917 roku był jednym z najważniejszych francuskich dowódców. Wiosną jego 4 Armia zdobywała wzgórza Moronvilliers w Szampanii, jedyny odcinek ofensywy Nivelle’a, na którym Francuzom w miarę się powiodło. Latem i jesienią jego 1 Armia walczyła we Flandrii na lewym skrzydle Brytyjczyków, w jedynej wielkiej bitwie tej wojny, w której francuska armia działała pod ogólnym kierownictwem brytyjskiego wodza. Potem jako szef sztabu generała Philippe’a Pétaina przeżył w kwaterze głównej najgorsze miesiące 1918 roku. Zapłacił za nie stanowiskiem, bo uznano go za pesymistę, i do końca wojny nie dostał już żadnego dowództwa.

Przed wojną

Urodził się 28 lutego 1860 roku w Le Mans jako syn nauczyciela retoryki w liceum w Nantes. W 1879 roku wstąpił do Szkoły Politechnicznej w Paryżu, która kształciła m.in. oficerów artylerii, i został artylerzystą. W latach 1885–1887 służył w Tonkinie. W 1898 roku, jako kapitan, zeznał w sprawie Dreyfusa, że w dniu degradacji Alfreda Dreyfusa inny oficer powtórzył mu rzekome przyznanie się skazanego do zdrady. Ta relacja, z czasem uznana za wątpliwą, należała do tzw. legendy o przyznaniu się Dreyfusa, którą wykorzystywali jego przeciwnicy. Kariera Anthoine’a na tym nie ucierpiała. Według zapisków generała Louisa André, ministra wojny w latach 1900–1904, minister nie chciał awansować tego „reakcjonisty”, a mimo to w 1901 roku Anthoine został majorem.

Anthoine był potem adiutantem generała Brugère’a, w latach 1909–1911 dowodził 48 Pułkiem Artylerii Polowej, a w 1911 roku wszedł do Komitetu Technicznego Sztabu. Pod koniec 1913 roku został generałem brygady.

1914–1916: Lotaryngia, Artois, Somma

W sierpniu 1914 roku został szefem sztabu 2 Armii generała Noëla de Castelnau. Przeżył z nim nieudaną ofensywę w Lotaryngii i klęskę pod Morhange 20 sierpnia, gdy XX Korpus generała Ferdinanda Focha zaatakował, choć dzień wcześniej armia nakazała się zatrzymać. Potem 2 Armia odparła Niemców nad Mortagne i na wzgórzach Grand Couronné przed Nancy. Pod koniec września Castelnau z całym sztabem przeniósł się na północ, gdzie nowa 2 Armia próbowała obejść niemieckie skrzydło w Pikardii.

Na początku października, gdy Niemcy zagrozili Arras, a Castelnau myślał o odwrocie, Joffre przysłał na północ Focha jako swojego zastępcę. Foch narzucił 2 Armii swoją wolę i doprowadził do usunięcia jej szefa sztabu. Anthoine’a zastąpił generał Duchêne, dotychczasowy szef sztabu XX Korpusu. Anthoine nie poszedł jednak w odstawkę: 8 października objął 20 Dywizję Piechoty, a dzień później awansował na generała dywizji. Jego dywizja należała do X Korpusu, który przez zimę i wiosnę 1915 roku trzymał front w Artois pod Arras, a w maju walczył w drugiej bitwie w Artois pod Saint-Laurent-Blangy.

10 września 1915 roku Anthoine objął X Korpus. Korpus stał wtedy w Argonnach, gdzie w czasie drugiej bitwy w Szampanii walczył tylko pomocniczo, a potem prowadził podziemną wojnę minową. Latem 1916 roku przewieziono go nad Sommę, na południe od rzeki, gdzie we wrześniu, październiku i listopadzie nacierał w ramach 10 Armii pod Chaulnes, Chilly i Ablaincourt, na mniej znanym skrzydle bitwy nad Sommą. W marcu 1917 roku, gdy Niemcy cofnęli się na Linię Hindenburga, korpus Anthoine’a ruszył za nimi i zajął Ham.

1917: Szampania

Pod koniec marca 1917 roku Anthoine objął 4 Armię w Szampanii, w grupie armii Pétaina. Naczelny wódz, generał Robert Nivelle, przeznaczył jej w swojej ofensywie natarcie pomocnicze na wschód od Reims, na masyw Moronvilliers, z którego Niemcy patrzyli na całą równinę wokół Châlons. 17 kwietnia o świcie, w deszczu ze śniegiem, dywizje Anthoine’a ruszyły za ruchomą zaporą ogniową. W pierwszych dniach wdarły się na większość szczytów, ale Niemcy bronili się w betonowych schronach i tunelach wydrążonych w kredzie, a ich kontrataki odbierały część zdobyczy. Trzecia bitwa w Szampanii trwała do 20 maja, gdy Francuzi zdobyli Mont Cornillet. Tego dnia walczył już tam także dawny korpus Anthoine’a, X Korpus. Bitwa nie przyniosła przełamania, ale na tle klęski nad Aisne była jedyną częścią ofensywy, która dała wyraźny zysk. Już w pierwszych dniach na wzgórzach Szampanii pojawiły się jednak oznaki buntów, które w maju i czerwcu objęły armię.

1917: Flandria

W czerwcu Anthoine dostał zadanie wyjątkowe. Generał Douglas Haig przygotowywał wielką ofensywę we Flandrii, a Pétain, który po buntach nie mógł sam atakować, obiecał mu wsparcie sześciu dywizji. 1 czerwca ustalono, że utworzą one francuską 1 Armię, a jej dowódca będzie otrzymywał od Haiga ogólne wytyczne tak samo jak dowódca armii brytyjskiej. 15 czerwca dowództwo tej armii objął Anthoine. Na początku lipca jego dywizje zluzowały Belgów nad kanałem Yser pod Boezinge, na lewym skrzydle brytyjskiej 5 Armii generała Huberta Gougha.

Anthoine, jak przystało na artylerzystę, nie chciał atakować przed pełnym przygotowaniem ogniowym. Termin natarcia przesuwano dwa razy, na jego prośbę i na prośbę Gougha, z 25 na 28, a potem na 31 lipca. Gdy trzecia bitwa pod Ypres w końcu się zaczęła, Francuzi przeszli w bród zalewiska na północ od Bikschote i osiągnęli swoje cele przy niewielkich stratach. Podobnie było 16 sierpnia pod Langemarck, gdy zajęli przyczółek Drie Grachten, i 9 października pod Poelcappelle, gdy francuska 2 Dywizja doszła pod las Houthulst. Pod koniec października Francuzi i Belgowie oczyścili zalany półwysep Merkem. Francuska armia była we Flandrii skrzydłem osłonowym, a nie siłą uderzeniową, i według brytyjskiego historyka Cyrila Fallsa straciła w całej bitwie około 8,5 tysiąca ludzi, ułamek strat brytyjskich.

Współpraca z Brytyjczykami układała się dobrze. Gdy we wrześniu Foch zażądał przerzucenia stu ciężkich dział francuskiej 1 Armii do Włoch, Haig najpierw ich bronił, przypominając, że osłaniają lewe skrzydło brytyjskie i wspierają Belgów, a potem zgodził się je oddać pod warunkiem, że Pétain zastąpi je innymi. Gough jeszcze w 1918 roku nazywał Anthoine’a starym przyjacielem z czasów Passchendaele. W drugiej połowie listopada i na początku grudnia 1917 roku 1 Armię wycofano z Flandrii.

1918: kwatera główna i dymisja

23 grudnia 1917 roku Pétain mianował Anthoine’a swoim szefem sztabu, czyli generałem majorem armii Północy i Północnego Wschodu. Obaj byli sobie bliscy: ostrożni, nastawieni na obronę i oszczędzanie ludzi do czasu przybycia Amerykanów. Gdy 21 marca 1918 roku Niemcy uderzyli na Brytyjczyków, Pétain myślał przede wszystkim o osłonie Paryża i ociągał się z wysyłaniem odwodów na północ, co groziło rozejściem się armii sojuszniczych. Kryzys zakończyła konferencja w Doullens, na której koordynację działań powierzono Fochowi.

Prawdziwy cios przyszedł 27 maja, gdy Niemcy przełamali front nad Aisne i w kilka dni stanęli nad Marną. Pétain chciał skracać front i odtwarzać odwody, Foch żądał natarć i przerzucał dywizje według własnego planu. W kwaterze głównej Pétaina uchodzono za pesymistów, a Anthoine, według historyczki Elizabeth Greenhalgh, za szczególnie czarnowidzącego. Według francuskich opracowań, gdy Pétain nie chciał go poświęcić, komitet wojenny rządu Georges’a Clemenceau 22 czerwca odebrał mu prawo odwoływania się do rządu od decyzji Focha. Na przełomie czerwca i lipca 1918 roku Anthoine został odwołany, a jego miejsce zajął generał Edmond Buat, uchodzący za bardziej otwartego na plany Focha. Francuskie źródła podają tu różne daty, 30 czerwca albo 5 lipca. Część historyków widzi w tej zmianie element szerszej czystki w kwaterze głównej, którą Clemenceau przeprowadził po klęsce nad Aisne.

Anthoine pozostał w dyspozycji. 31 października 1918 roku został inspektorem generalnym robót w strefie armii.

Po wojnie

Od marca 1919 do kwietnia 1920 roku dowodził formacjami jeńców wojennych, którzy pracowali przy odbudowie zniszczonych regionów Francji. W 1921 roku przeszedł do rezerwy. W 1934 roku dostał Wielki Krzyż Legii Honorowej. Zmarł w Paryżu 25 grudnia 1944 roku, kilka miesięcy po wyzwoleniu miasta.

Ocena

Anthoine nie doczekał się biografii, a jego obraz składa się głównie z uwag w cudzych pamiętnikach i w historiach oficjalnych. Wyłania się z nich solidny, metodyczny artylerzysta, który dbał o przygotowanie ogniowe i nie rzucał piechoty do natarcia bez wsparcia. Pod Moronvilliers i we Flandrii jego armie osiągały cele przy stratach mniejszych niż sąsiedzi, choć nigdy nie stały na kierunku głównym. Gough, jego brytyjski sąsiad z Flandrii, wspominał go życzliwie.

Mniej jasna jest jego rola w kwaterze głównej Pétaina. Krytycy, a wśród nich ludzie z otoczenia Focha, widzieli w nim jednego z tych, którzy wiosną 1918 roku utwierdzali Pétaina w czarnych przewidywaniach i skłonności do obrony. Historycy francuskiej armii zwracają jednak uwagę, że ostrożność sztabu Pétaina miała solidne podstawy: armia była wyczerpana, a odwody szczupłe. Dymisja Anthoine’a była w tym ujęciu nie tyle oceną jego kompetencji, ile sygnałem, że w sporze między Fochem a Pétainem rząd stanął po stronie Focha.