Bitwa pod Langemarck (1917)

Bitwa pod Langemarck była drugim wielkim natarciem trzeciej bitwy pod Ypres. 16 sierpnia 1917 roku o 4.45, po dwóch tygodniach deszczów i kilku odroczeniach, osiem dywizji brytyjskiej 5 Armii generała Huberta Gougha i francuski I Korpus uderzyły na niemiecką 4 Armię na froncie od drogi z Ypres do Menin po zalewiska nad IJzer. Na północnym skrzydle natarcie się udało: brytyjska 20 i 29 Dywizja zdobyły ruiny wsi Langemarck, a Francuzi, brodząc przez zalane łąki, wzięli silnie umocniony przyczółek Drie Grachten. W centrum i na południu było inaczej. Dwie dywizje irlandzkie, 16 (Irlandzka) i 36 (Ulsterska), wykrwawiły się przed betonowymi schronami pod Frezenberg, a na płaskowyżu Gheluvelt Londyńczycy z 56 Dywizji i żołnierze 8 Dywizji, którzy rano przedarli się przez las Glencorse Wood i nad strumień Hanebeek, do wieczora zostali zepchnięci niemal na pozycje wyjściowe. Bitwa pogłębiła kryzys zaufania do Gougha i skłoniła feldmarszałka Douglasa Haiga do przekazania głównej roli w ofensywie generałowi Plumerowi.

Nazwa i daty

Nazwę i daty 16–18 sierpnia 1917 roku ustaliła po wojnie brytyjska komisja do spraw nazewnictwa bitew, która uznała to natarcie za drugą z ośmiu bitew pod Ypres w 1917 roku. Za jej koniec przyjęła 18 sierpnia, gdy po ostatnich walkach o las Inverness Copse i o schrony na północnym skrzydle obie strony przeszły do umacniania pozycji. Niemcy nie wyróżniali tych walk osobną nazwą i zaliczali je do bitwy we Flandrii. Bitwy nie należy mylić z walkami pod Langemarck w październiku 1914 roku, które w Niemczech dały początek mitowi młodych ochotników. Wieś, licząca przed wojną ponad 7 tysięcy mieszkańców, była w 1917 roku już tylko kupą gruzu.

Tło

Pierwsze natarcie, bitwa o grzbiet Pilckem z 31 lipca – 2 sierpnia, dało Brytyjczykom i Francuzom grzbiet Pilckem i linię strumienia Steenbeek, ale na najważniejszym odcinku, płaskowyżu Gheluvelt, II Korpus generała Clauda Jacoba utknął po kilkuset metrach. Potem przez kilka dni padało. Gough chciał najpierw zdobyć płaskowyż, a dopiero potem uderzyć całą armią, ale deszcz przesuwał oba terminy. 10 sierpnia II Korpus wziął wreszcie grzbiet Westhoek, lecz lasy Inverness Copse i Glencorse Wood, które zdobył rano, Niemcy odbili jeszcze tego samego dnia. Natarcie ogólne wyznaczono na 14 sierpnia. Jacob prosił o zwłokę, bo jego artyleria nie zdołała zdusić niemieckich baterii za płaskowyżem, a Gough zgodził się przesunąć je tylko o dzień: śpieszył się, bo przybrzeżne natarcie pod Nieuport z desantem z morza (operacja „Hush”) wymagało wysokich pływów pod koniec sierpnia. 14 sierpnia przeszła burza z ulewą i termin przesunięto o kolejny dzień, na 16 sierpnia. W ciągu dwóch dni spadło ponad 20 milimetrów deszczu. 15 sierpnia Haig, który od początku nalegał, by skupić siły na płaskowyżu, zostawił tę sprawę „całkowicie do uznania” Gougha.

Tego samego dnia Kanadyjczycy uderzyli pod Lens na wzgórze 70, by związać niemieckie rezerwy z dala od Flandrii.

Plan i siły

Gough znów nacierał na całym froncie armii. Na płaskowyżu II Korpus miał 56 Dywizją (Londyńską) i 8 Dywizją oraz brygadą 18 Dywizji zdobyć cele z 31 lipca, czyli zieloną linię w lesie Polygon Wood i na grzbiecie za strumieniem Hanebeek, posuwając się o około 1,5 kilometra, i osłonić się od południa linią od Stirling Castle po Black Watch Corner. Dalej na północ XIX Korpus generała Herberta Wattsa z 16 (Irlandzką) i 36 (Ulsterską) Dywizją miał wejść na grzbiet Frezenberg i ostrogi Zonnebeke, XVIII Korpus generała Ivora Maxse’a z 48 i 11 Dywizją nacierać spod Sint-Juliaan (St. Julien), a XIV Korpus lorda Cavana z 20 (Lekką) i 29 Dywizją zdobyć Langemarck i niemiecką trzecią pozycję (linię Wilhelma) za wsią. Na lewym skrzydle francuska 1 Armia generała François Anthoine’a miała zająć przyczółek Drie Grachten i klin lądu między dolnym Steenbeek a kanałem. Natarcie wspierały wał ogniowy, przesuwający się o około 90–100 metrów co cztery–pięć minut, ogień zaporowy karabinów maszynowych i pociski dymne, które miały zasłonić piechotę na kolejnych celach. Czołgi przeznaczono do walki tylko w kilku miejscach, a i tak większość ugrzęzła.

Naprzeciw stała 4 Armia generała Friedricha Sixta von Armina, podlegająca następcy tronu Bawarii Rupprechtowi. Jej obrona opierała się na betonowych schronach, często ukrytych w ruinach flandryjskich farm, i na dywizjach przeciwnatarcia (Eingreifdivisionen), czekających za frontem. Najwięcej dział i najlepsze dywizje Niemcy trzymali na płaskowyżu Gheluvelt, skąd ich artyleria widziała całe pole bitwy. Przed Francuzami, na północy, sami zalali łąki między Diksmuide a Bikschote i umocnili przyczółek Drie Grachten, gdzie trzy kanały zbiegały się pod drogą do Luigem.

Najgorzej przygotowane do natarcia były dywizje irlandzkie. Od końca lipca nosiły amunicję i zaopatrzenie dla innych, a od 4 sierpnia trzymały front w dolinach Hanebeek i Steenbeek pod okiem niemieckich obserwatorów. Do 15 sierpnia straciły od ostrzału około jednej trzeciej ludzi w pierwszej linii. Bataliony 16 Dywizji szły do ataku mając po około 330 ludzi zamiast 750. Specjalne ostrzały ciężkiej artylerii nie zniszczyły umocnionych farm na zboczach przed nimi, o czym meldowano, ale meldunkom nie dano wiary.

Przebieg

16 sierpnia, północ: Langemarck. Dzień był pochmurny, ale suchy. O 4.45 wał ogniowy ruszył, a niemiecka artyleria odpowiedziała z opóźnieniem. 20 (Lekka) Dywizja przeszła przez Steenbeek po kładkach przerzuconych nocą przez saperów i w szyku gęsiego omijała zalane leje. Prawa brygada obeszła wieś od wschodu, by zablokować drogę z Poelkapelle, skąd spodziewano się przeciwnatarcia, a lewa, po zdobyciu bunkra Au Bon Gite, który od 31 lipca odpierał każdy atak, i schronów przy dworcu, wkroczyła do ruin Langemarck. Około ósmej wieś była w brytyjskich rękach, a wkrótce potem dywizja zajęła linię Wilhelma za nią. Sierżant Edward Cooper z 12 Batalionu King’s Royal Rifle Corps, który z czterema ludźmi zaatakował betonowy bunkier i rewolwerem zmusił do kapitulacji jego załogę, i szeregowiec Wilfred Edwards z 7 Batalionu King’s Own Yorkshire Light Infantry, który po stracie wszystkich oficerów kompanii obrzucił granatami inny bunkier i wziął do niewoli trzech oficerów i 30 żołnierzy, dostali za ten dzień Krzyż Wiktorii. Na lewo od nich 29 Dywizja zdobyła przysiółek Wijdendrift, a pułk z Nowej Fundlandii, rok po klęsce pod Beaumont-Hamel, przeszedł przez trzeci cel i zajął jeszcze farmę Japan House. Przed dziesiątą dywizja umacniała się na wszystkich celach. Niemieckie kontrataki z popołudnia odparto.

Francuzi. Francuski I Korpus generała Paula Lacapelle’a miał przed sobą umocnienia łatwiejsze do wypatrzenia i zniszczenia niż Brytyjczycy, a francuska artyleria przez kilka dni rozbijała przyczółek Drie Grachten w gruzy. 16 sierpnia piechota przeszła w bród przez zalewiska i go zajęła, a na półwyspie Poesele Niemcy bronili się do zmroku. Na prawym skrzydle Francuzi przekroczyli Steenbeek i doszli nad strumień Broombeek. Opór stawiały tylko bunkry Les Lilas i Mondovi. Nocą Niemcy próbowali uderzyć z nich między Francuzów i Brytyjczyków, ale zostali odparci. W nocy i rano francuscy i belgijscy lotnicy bombardowali obozy w lesie Houthulst i dworce kolejowe na zapleczu.

16 sierpnia, środek: Frezenberg. Na odcinku XIX Korpusu, od kolei do Roeselare po Sint-Juliaan, natarcie po kilkuset metrach natrafiło na nietknięte umocnione farmy Potsdam, Vampire i Borry, Gallipoli, Somme i Pond Farm. Z braku ludzi nie oczyszczono ich z obrońców, a ich załogi strzelały w plecy Irlandczykom z 16 Dywizji, którzy poszli dalej. Do celów dotarły tylko pojedyncze grupy. Ulstermeni z 36 Dywizji ugrzęźli na nowych zasiekach i w bagnach nad Steenbeek, tracąc wał ogniowy. Około dziewiątej, osłonięte gęstym ogniem i pociskami dymnymi, ruszyły przeciwnatarcia 5 Bawarskiej Dywizji i 12 Dywizji Rezerwowej. Wysunięte oddziały obu irlandzkich dywizji zostały otoczone i wybite lub wzięte do niewoli, a lotnicy, choć widoczność była dobra, nie ostrzegli artylerii. Około 10.15 Watts kazał przenieść wał ogniowy na linię wyjściową, nie oglądając się na żołnierzy, którzy jeszcze trzymali się przed nią. Po południu Gough zażądał wznowienia natarcia, ale Watts po naradzie z dowódcami dywizji odpowiedział, że to niemożliwe: ostatnie brygady odwodowe trzymały już linię wyjściową. Wśród poległych tego dnia był kapelan 16 Dywizji, irlandzki jezuita William Doyle, który zginął, udzielając ostatniego namaszczenia rannym. Starszy szeregowy Frederick Room z Royal Irish Regiment dostał Krzyż Wiktorii za wynoszenie rannych pod ogniem pod Frezenberg. Między nimi XVIII Korpus zdobył resztę Sint-Juliaan i kilka umocnień przy drodze do Poelkapelle, ale zatrzymały go bunkry Maison du Hibou i Triangle Farm.

16 sierpnia, południe: płaskowyż Gheluvelt. Na skraju płaskowyżu 53 Brygada utknęła przed lasem Inverness Copse, ostrzeliwana z bunkra w jego narożniku, który poprzedniego wieczora miała zburzyć ciężka artyleria, ale ostrzału omyłkowo nie przeprowadzono. Zdołała tylko utworzyć osłonę wzdłuż południowego skraju Glencorse Wood. 169 Brygada 56 Dywizji przedarła się przez Glencorse Wood, zdobyła zatopioną drogę z linią schronów w jego środku i doszła do lasu Polygon Wood, a 167 Brygada, omijając błoto głębokie na ponad metr na północnym skraju lasu Nonne Bosschen, rozerwała się na dwie części. Około szóstej i siódmej rano niemiecka 34 Dywizja wdarła się w luki, otoczyła wysunięte bataliony i zepchnęła resztę z powrotem. 8 Dywizja na lewo od nich przeszła Hanebeek po ręcznie niesionych kładkach i zdobyła reduty Iron Cross, Anzac i Zonnebeke na ostrodze Anzac, ale ostrzeliwana z obu boków została sama. O 9.30 piechota niemieckiej 3 Dywizji Rezerwowej, przywieziona za front ciężarówkami, uderzyła na nią przez ostrogę. Niemieckie pociski dymne zasłoniły brytyjskie rakiety wzywające ogień zaporowy, a meldunek lotnika był zbyt ogólnikowy, więc artyleria otworzyła ogień dopiero o 10.15. Do wieczora obie dywizje cofnęły się prawie na pozycje wyjściowe, a niemieckie natarcie z lasu Polygon o 16.00 rozbił dopiero ogień brytyjskiej artylerii.

17–18 sierpnia. 17 sierpnia francuskie ciężkie haubice przez cały dzień biły w bunkry Les Lilas i Mondovi, aż wieczorem ich załogi się poddały. Od 16 sierpnia Francuzi wzięli ponad 400 jeńców i 15 dział, a ich prawe skrzydło, wysunięte nad Broombeek, zabezpieczyło Brytyjczyków przed obejściem od północy. Tego dnia 48 Dywizja na próżno atakowała Maison du Hibou, a Gough zwołał naradę dowódców korpusów, na której zapowiedział serię osobnych ataków na cele niezdobyte 16 sierpnia. 18 sierpnia brygada 14 (Lekkiej) Dywizji, która w nocy zluzowała wykrwawioną 56 Dywizję, wdarła się do Inverness Copse. Niemiecki kontratak zepchnął ją do połowy lasu, ale tam, z pomocą dwóch czołgów na drodze do Menin, utrzymała się, odpierając jeszcze trzy ataki. Na północnym skrzydle 29 Dywizja przesunęła posterunki za Broombeek. Niemiecka artyleria, mając obserwację z wyżej położonego terenu, przez kilka dni zasypywała pociskami nową linię za Langemarck, zadając 20 Dywizji ciężkie straty.

Straty

Dokładnych strat samej bitwy nie da się wydzielić z sierpniowych walk. Robin Prior i Trevor Wilson szacują straty armii Gougha 16 sierpnia na około 15 tysięcy ludzi. Brytyjska historia oficjalna podaje 68 010 zabitych, rannych i zaginionych od 31 lipca do 28 sierpnia, w tym 10 266 zabitych. Po odjęciu strat z pierwszych dni ofensywy daje to około 36 tysięcy ludzi od 4 do 28 sierpnia, łącznie z atakiem z 10 sierpnia i lokalnymi walkami po bitwie. Najciężej ucierpiały dywizje irlandzkie: 16 sierpnia poległo według irlandzkich badań blisko 600 żołnierzy z każdej z nich, a od początku sierpnia do 18 sierpnia 16 Dywizja straciła ponad 4200, a 36 Dywizja prawie 3600 ludzi, więcej niż połowę stanu. 56 Dywizja straciła w tych dniach 2175, a 8 Dywizja 2111 ludzi. Francuzi, dobrze wsparci przez artylerię i stojący przed słabszą obroną, stracili według Priora i Wilsona tylko około 350 ludzi.

Niemiecka historia oficjalna podaje dla 4 Armii około 24 tysięcy strat od 11 do 21 sierpnia, w tym 5 tysięcy zaginionych i 2100 jeńców, oraz utratę około 30 dział. Gough pisał w 1931 roku o 2087 jeńcach i 8 działach wziętych przez 5 Armię.

Znaczenie

Bitwa przyniosła Brytyjczykom Langemarck i około półtora kilometra terenu na północy, ale nie zbliżyła ich do celów ofensywy, bo na płaskowyżu Gheluvelt Niemcy znów utrzymali się w całości. Rupprecht pisał, że obrona opiera się na dwóch bastionach, płaskowyżu i lesie Houthulst, a brytyjskie postępy między nimi nie są groźne. Generał Erich Ludendorff był mniej spokojny: o ile 10 sierpnia uznał za sukces, o tyle 16 sierpnia nazwał kolejnym ciężkim ciosem, a sierpniowe walki we Flandrii kosztowały Niemców więcej, niż się spodziewali.

Po stronie brytyjskiej bitwa stała się początkiem kryzysu zaufania. Gough tłumaczył porażkę w centrum tym, że Irlandczycy „nie lubią ostrzału”. Haiga nie przekonało to „granie irlandzką kartą”: zauważył, że dywizje były wyczerpane, a przygotowanie artyleryjskie nieskuteczne. Dowódca 36 Dywizji, generał Oliver Nugent, pisał wieczorem 16 sierpnia, że straty są bardzo ciężkie, a natarcie zawiodło na całej linii. O Goughu pisał w tych dniach, że nikt, kto z nim porozmawia, nie uzna go za zdolnego do dowodzenia. 18 sierpnia Haig zapisał w dzienniku, że dowódcy działali w zbyt wielkim pośpiechu i należało dać artylerii jeszcze trzy dni. Klęska pod Frezenberg, w której razem wykrwawili się katoliccy zwolennicy home rule i protestanccy unioniści z Ulsteru, dwa miesiące po ich wspólnym zwycięstwie pod Messines, była w Irlandii odczuwana szczególnie boleśnie. Pod koniec sierpnia sam Gough przyznał w rozmowie z jednym z kapelanów, że część jego armii straciła serce do walki.

Gough próbował jeszcze odrabiać straty seriami osobnych ataków. 19 sierpnia XVIII Korpus z pomocą czołgów i zasłony dymnej zdobył przy minimalnych stratach farmy przy drodze do Poelkapelle, ale natarcia z 22 i 27 sierpnia na płaskowyżu zawiodły, a 24 sierpnia Niemcy odbili las Inverness Copse. 25 sierpnia Haig przesunął granicę armii na północ i przekazał główne zadanie, zdobycie płaskowyżu Gheluvelt, 2 Armii generała Herberta Plumera. Po trzech tygodniach przygotowań i suchej pogody Plumer zdobył płaskowyż w ograniczonych natarciach z 20 i 26 września. Data bitwy pod Langemarck została utrwalona także w kamieniu: nazwiska żołnierzy brytyjskich zaginionych w łuku Ypres do 15 sierpnia 1917 roku wyryto na Bramie Menińskiej w Ypres, a tych, którzy przepadli później, na murze cmentarza Tyne Cot pod Passchendaele.