1918

„Uznałem, że to deklaracja ludzkiej wolności i deklaracja warunków, które powinny zostać wpisane na konferencji pokojowej. Czułem, że to najważniejszy dokument, jaki kiedykolwiek napisał, i zauważyłem, że po jego wygłoszeniu albo znajdzie się na grzbiecie fali, albo spocznie spokojnie w głębinach.”

— Edward Mandell House, doradca prezydenta Wilsona, w dzienniku · dziennik · źródło ↗

„Szarpnął więc uzdę, zjechał kłusem klaczą ścieżką w dół i wyjechał na widok pod najdalej na wschód wysunięte domy wsi. Tam ściągnął wodze, pogroził im ręką i zagrzmiał swoim wspaniałym głosem: „Psy, nie znacie Audy?”. Gdy pojęli, że to ten nieubłagany syn wojny, serca w nich zamarły.”

— Thomas Edward Lawrence, brytyjski oficer łącznikowy przy armii Fajsala, przytacza okrzyk szejka Audy Abu Tajji · wspomnienia · źródło ↗

„Godzinę po przyjęciu tej rezolucji Zgromadzenia Ustawodawczego – była wtedy czwarta rano – pełniący wartę marynarze z Kronsztadu zaczęli szemrać między sobą. Byli zmęczeni i chcieli iść do domu. W końcu jeden odchrząknął i powiedział: „Wszyscy porządni ludzie już poszli, czemu wy nie idziecie? Warta chce się przespać…”. Tak skończyła się Konstytuanta.”

— Louise Bryant, amerykańska korespondentka w Piotrogrodzie, na galerii prasowej Pałacu Taurydzkiego · relacja · źródło ↗

„Sytuacja jest taka: bez dostaw z zewnątrz – według Seidlera – za kilka tygodni zacznie się masowe umieranie. […] Jeśli jednak szybko nie dojdziemy do pokoju, niepokoje w kraju się powtórzą, a z każdą demonstracją w Wiedniu pokój tutaj będzie droższy – bo panowie Siewriuk i Łewycki odczytują z tych niepokojów stopień naszego głodu jak z termometru.”

— Ottokar Czernin, minister spraw zagranicznych Austro-Węgier, w dzienniku prowadzonym w Brześciu · dziennik · źródło ↗

„Narodzie Ukrainy! Twoją siłą, wolą, słowem stanęła na ziemi ukraińskiej Wolna Republika Ludowa. Spełniło się dawne marzenie Twoich ojców, bojowników o swobody i prawa ludzi pracy. Ale w ciężkiej godzinie odrodziła się wola Ukrainy.”

— Ukraińska Centralna Rada, parlament Ukraińskiej Republiki Ludowej (przewodniczący Mychajło Hruszewski); IV Uniwersał · odezwa · źródło ↗

„Tak skończyła się nasza walka parlamentarna, która trwała od czasu, gdy John Stuart Mill zgłosił poprawkę o prawie wyborczym kobiet do ustawy reformującej z 1867 roku. […] Mówiono o naszej pięćdziesięcioletniej walce jak o pięćdziesięciu latach na pustyni […]. Ale nie było powodu do współczucia. Mieliśmy radosny i szczęśliwy czas, od początku do końca znaczony zwycięstwami w tej czy innej dziedzinie naszego ruchu.”

— Millicent Garrett Fawcett, przewodnicząca Krajowej Unii Towarzystw na rzecz Prawa Wyborczego Kobiet · wspomnienia · źródło ↗

„Dziś wieczorem ma zostać podpisany pokój z Ukrainą. Pierwszy pokój w tej strasznej wojnie. Czy jednak Rada naprawdę jeszcze zasiada w Kijowie?”

— Ottokar Czernin, minister spraw zagranicznych Austro-Węgier, w Brześciu · dziennik · źródło ↗

„Odmawiamy usankcjonowania warunków, które imperializm niemiecki i austro-węgierski pisze mieczem na ciele żywych narodów. Nie możemy złożyć podpisu rewolucji rosyjskiej pod warunkami, które niosą ucisk, cierpienie i nieszczęście milionom istot ludzkich.”

— Lew Trocki, przewodniczący delegacji radzieckiej w Brześciu; oświadczenie delegacji odczytane przez niego · przemówienie · źródło ↗

„Ustąpienie rządu polskiego stanowi protest przeciwko pogwałceniu praw narodu polskiego przez traktat brzesko-litewski, w szczególności protest przeciwko upokorzeniu, zadanemu rządowi polskiemu, który został pozbawiony możności wzięcia w obronę interesów Polski przy zawarciu tego traktatu.”

— Jan Kucharzewski, prezydent ministrów Królestwa Polskiego; „Motywy dymisji Rady Ministrów” podpisane przez cały gabinet · list · źródło ↗

„Nie zapytano tej ludności, do jakiego państwa chce należeć. Jednem pociągnięciem pióra postanowiono o jej losie: i tak zasada wolności samookreślenia ludów, prawo stanowienia o sobie, tylokrotnie i tak uroczyście wygłaszane przez dyplomatów niemieckich i austrjackich, zostały w stosunku do Polski pogwałcone.”

— Rada Regencyjna Królestwa Polskiego, regenci: arcybiskup Aleksander Kakowski, Józef Ostrowski, Zdzisław Lubomirski; orędzie „Do Narodu Polskiego” · odezwa · źródło ↗

„Gdziekolwiek jesteście, czy Wy tutaj w sercu Polski, czy na Bukowinie i w Galicji, czy wreszcie na dalekich rubieżach Rzeczypospolitej, pomnijcie na to, że wszyscy tworzycie dla Państwa Polskiego kadry przyszłej jednolitej a dzielnej armji polskiej.”

— Rada Regencyjna Królestwa Polskiego, regenci: arcybiskup Aleksander Kakowski, Józef Ostrowski, Zdzisław Lubomirski; odezwa „Do Wojska Polskiego!” · odezwa · źródło ↗

„Odpowiedzią naszą […] będzie wyciągnąć stąd dwie nauki: że nie wolno w przyszłości sprawy narodów łączyć z interesami dynastji i że dnia 9 lutego 1918 r. zgasła gwiazda Habsburgów na polskim firmamencie.”

— Ignacy Daszyński, poseł do austriackiej Rady Państwa, w Izbie Posłów w Wiedniu · przemówienie · źródło ↗

„W obliczu całego świata cywilizowanego zakładamy uroczysty protest przeciwko tej zamierzonej grabieży ziemi polskiej. Uznanie suwerenności wskrzeszonej państwowości polskiej pociąga za sobą to, że rozporządzać ziemią, należącą do Polski, ma prawo tylko państwo polskie.”

— Jan Goetz-Okocimski, prezes Koła Polskiego w austriackiej Radzie Państwa, oświadczenie w Izbie Posłów · przemówienie · źródło ↗

„To najbardziej komiczna wojna, jaką kiedykolwiek przeżyłem – prowadzi się ją niemal wyłącznie koleją i samochodami. Sadza się na pociąg garstkę piechurów z karabinami maszynowymi i jednym działem, jedzie się do najbliższej stacji, bierze się ją, aresztuje bolszewików, dowozi koleją dalsze oddziały i jedzie się dalej.”

— Max Hoffmann, szef sztabu naczelnego wodza na wschodzie · dziennik · źródło ↗

„Z drugiej strony – męcząco haniebne meldunki o tym, że pułki odmawiają utrzymania pozycji, odmawiają obrony nawet linii narwskiej, nie wykonują rozkazu niszczenia wszystkiego przy odwrocie; nie mówiąc już o ucieczce, chaosie, nieudolności, bezradności, niedbalstwie.”

— Włodzimierz Lenin, przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych; artykuł „Ciężka, ale konieczna lekcja” · odezwa · źródło ↗

„Nasze warunki pokojowe są tak łagodne, że należałoby je ofiarować pokonanej Rumunii jako wspaniałomyślny dar, a w ogóle nie czynić ich przedmiotem rokowań. W żadnym razie rokowania nie powinny przybrać charakteru targu czy przetargu. Jeśli Rumunia odmówi zawarcia pokoju na zaproponowanej przez nas podstawie, naszą odpowiedzią może być tylko wznowienie działań wojennych.”

— István Tisza, były premier Węgier, w memoriale dla cesarza przekazanym Czerninowi · list · źródło ↗

„I dlatego haniebniejsza od wszelkiego ciężkiego i arcyciężkiego pokoju, narzuconego brakiem armii – haniebniejsza od jakiegokolwiek haniebnego pokoju – jest haniebna rozpacz. Nie zginiemy nawet od dziesięciu arcyciężkich traktatów pokojowych, jeśli będziemy traktować powstanie i wojnę poważnie.”

— Włodzimierz Lenin, przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych; artykuł „Dziwne i potworne” · odezwa · źródło ↗

„Jak już zapewne wiesz, szeroko zapowiadana ofensywa spadła na nas w zeszły czwartek i od tej pory niemal bez przerwy toczymy walki odwrotowe. Odwrót był jedyną możliwością, która nigdy nie przyszła nam do głowy, a niestety wymaga on takiego manewrowania, w którym mimo całego naszego doświadczenia nie mamy wprawy.”

— Rowland Feilding, podpułkownik, dowódca 6 Batalionu Connaught Rangers w armii brytyjskiej · list · źródło ↗

„Nie jest już tak wesoło, kiedy przychodzą transporty. Wczoraj wieczorem przyszedł transport, w którym chyba wszyscy byli w stanie zagrożenia życia, a wielu było w zbyt złym stanie, by ich operować. Wciąż robi mi się niedobrze, gdy czytam na karcie żołnierza: „Rana postrzałowa twarzy, klatki piersiowej i prawego ramienia, amputacja obu nóg”.”

— Julia C. Stimson, naczelna pielęgniarka armii amerykańskiej w szpitalu brytyjskim w Rouen · list · źródło ↗

„Chcąc okazać mu uprzejmość, powiedziałem z szacunkiem: „Sprawiliście nam kłopot; długo stawialiście opór!”. Odpowiedział: „Jaki opór! My »uciekamy« (run) już od pięciu dni i pięciu nocy”. Okazało się, że gdy nie mógł już zatrzymać prowadzonej przez siebie brygady, sam usiadł za karabinem maszynowym, by własnym przykładem powstrzymać cofających się żołnierzy.”

— Rudolf G. Binding, niemiecki oficer dragonów w sztabie dywizji, przytacza słowa wziętego do niewoli brytyjskiego generała Dawsona · dziennik · źródło ↗

„Poruszenie: nadchodzi Foch w otoczeniu oficerów i swoim ostrym głosem, który zagłusza wszystko, mówi: – Wy się nie bijecie. Ja biłbym się bez przerwy. Biłbym się przed Amiens. Biłbym się w Amiens. Biłbym się za Amiens. Biłbym się cały czas.”

— Georges Clemenceau, premier Francji, przytacza słowa gen. Ferdinanda Focha · wspomnienia · źródło ↗

„Padało dzień po dniu. Wyboiste górskie ścieżki stały się prawie nie do przebycia. Konie przedzierały się naprzód. Piechota brnęła w błocie po kolana, często brodząc przez wezbrane wadi na metr głębokie. Wielbłądy ślizgały się i rozjeżdżały na wszystkie strony. […] Wielbłądziści zsiedli i całą noc prowadzili swoje zwierzęta – noc, którą długo zapamiętają.”

— Oliver Hogue, australijski oficer Imperialnego Korpusu Wielbłądziego · wspomnienia · źródło ↗

„W drodze powrotnej zastaliśmy szosy zatłoczone kolumnami uchodźców. Wróciliśmy do złych dni 1914 roku. Cały teren zdobyty od tamtej pory został znów stracony, i to z nawiązką. Biedne Nesle, biedne Noyon, biedne Ham! Dzielni ludzie, których jeździłem pozdrowić, gdy wrócili do francuskiej rodziny!…”

— Raymond Poincaré, prezydent Republiki Francuskiej, w drodze powrotnej z Doullens · wspomnienia · źródło ↗

„W sobotę rano, trzeciego dnia bitwy, około wpół do ósmej, gdy siedziałam w ogrodzie, wsłuchując się w działa, usłyszałam wybuch od strony Paryża, a gdy zastanawiałam się, co to może znaczyć, dzwony kościołów w całej dolinie zaczęły bić na alarm. Nie słyszałam w powietrzu niczego, co choćby przypominało warkot silnika.”

— Mildred Aldrich, amerykańska pisarka i dziennikarka mieszkająca na wsi pod Crécy-en-Brie · list · źródło ↗

„Jesteśmy znowu w okopach i choć bardzo chce mi się spać, mam akurat okazję odpowiedzieć na Twój list, więc zrobię to, póki mogę. Właściwie to szczęście, że zdobyłem cal świeczki, skłania mnie do tak punktualnej korespondencji. Muszę odmierzać list światłem.”

— Isaac Rosenberg, brytyjski żołnierz (King’s Own Royal Lancaster) i poeta · list · źródło ↗

„Z pobliskiego punktu widać katedrę w Amiens. Walki były okrutne. W kościele w Rainecourt Anglicy i Niemcy leżą jeszcze w śmierci kurczowo w siebie wczepieni. Liczba padłych koni, wciąż nieuprzątniętych, przekracza wszelkie wyobrażenie i pozwala się domyślać ofiar ludzkich. Żebyśmy się tylko nie zwyciężyli na śmierć!”

— Rudolf G. Binding, niemiecki oficer dragonów w sztabie dywizji, w zdobytym brytyjskim obozie pod Proyart · dziennik · źródło ↗

„Jadę do Saint-Gervais. Straszliwy widok. Sklepienie nawy głównej częściowo się zawaliło. Kamienie runęły masą na liczne zgromadzenie wiernych w czasie występu chórzystów Saint-Gervais. Zabitych i rannych jest kilkadziesiąt. Nieszczęśni ludzie bez głów pozostali siedząc na krzesłach.”

— Raymond Poincaré, prezydent Republiki Francuskiej · wspomnienia · źródło ↗

„Nasze wojsko nie miało szczęścia. To nasza dywizja toczyła wspomniane w komunikatach ciężkie walki o wzgórza na północ od Moreuil. Nie posuwamy się tu naprzód. Świeżym dywizjom nie idzie lepiej. Śliski grunt jest przeciw nam. Na każdy krok naprzód człowiek ześlizguje się o dwa z powrotem; a teren się wznosi.”

— Rudolf G. Binding, niemiecki oficer dragonów w sztabie dywizji walczącej pod Moreuil · dziennik · źródło ↗

„Ostatnią próbę przebicia się przez australijską falangę na północ od Sommy nieprzyjaciel podjął 5 kwietnia. Cały ciężar tego uderzenia spadł głównie na dzielną 4 Dywizję Australijską. Bitwa pod Dernancourt na długo pozostanie w annałach historii wojskowej jako przykład zaciętej i skutecznej obrony.”

— John Monash, dowódca 3 Dywizji Australijskiej, broniącej frontu nad Sommą i Ancre · wspomnienia · źródło ↗

„9 kwietnia, w rocznicę wielkiego kryzysu pod Arras, z zabłoconych stanowisk nad Lys, od Armentières po La Bassée, poderwały się nasze gotowe do szturmu oddziały. Nie szerokimi falami natarcia, lecz przeważnie małymi grupami i w najwęższych kolumnach brnęły przez rozryte granatami i minami bagno, między głębokimi lejami pełnymi wody albo po nielicznych w miarę twardych pasach terenu ku liniom nieprzyjaciela.”

— Paul von Hindenburg, szef Sztabu Generalnego Armii Polowej · wspomnienia · źródło ↗

„Wśród nich były dwie biedne dziesięcioletnie dziewczynki z tej wioski; jedna, z obiema nogami strzaskanymi i innymi ranami, wkrótce wydała ostatnie tchnienie. Jakże żal mi było tych dwojga dzieci, […] jedna już martwa, a druga patrzyła na nią nieśmiało, prawie ukradkiem, jakby się bała, że wszyscy ci otaczający ją mężczyźni mogą ją skarcić za to, że patrzy na swoją towarzyszkę.”

— Alexandre Malheiro, podpułkownik, zastępca dowódcy portugalskiej 6 Brygady Piechoty · wspomnienia · źródło ↗

„Wielu z nas jest teraz zmęczonych. Tym chciałbym powiedzieć, że zwycięstwo przypadnie tej stronie, która wytrwa dłużej. […] Nie pozostaje nam nic innego, jak walczyć do końca. Każdej pozycji trzeba bronić do ostatniego człowieka: nie może być żadnego odwrotu. Plecami do muru i wierząc w słuszność naszej sprawy, każdy z nas musi walczyć do końca.”

— Douglas Haig, feldmarszałek, naczelny wódz armii brytyjskich we Francji · rozkaz · źródło ↗

„Wracamy przez Sarcus, gdzie kwateruje generał Foch. Jest w świetnej formie; widział się dziś z Clemenceau i lordem Milnerem w Beauvais. Jest zadowolony, że uznano go za naczelnego wodza armii sojuszniczych, ale chciałby otrzymać oficjalną nominację i list powierzający dowództwo, i ma rację. Haig całkowicie usunął się przed nim w cień.”

— Raymond Poincaré, prezydent Republiki Francuskiej, po wizycie w kwaterze Focha w Sarcus · wspomnienia · źródło ↗

„Ledwie trzysta jardów przed nami, na wprost dziobu, ukazał się długi, niski, ciemny kształt, w którym od razu rozpoznaliśmy samo molo z latarnią na końcu. […] To był doprawdy wspaniały widok. Huk był straszliwy, a błyski dział na molo zdawały się być na wyciągnięcie ręki.”

— Alfred Carpenter, komandor, dowódca krążownika Vindictive · wspomnienia · źródło ↗

„8 i 58 Dywizja walczą mniej więcej bez przerwy od 21 marca, a uzupełnienia, które dostały, to głównie młodzi chłopcy, po raz pierwszy pod ogniem. Obawiam się, że ciężki ostrzał, jaki Niemcy położyli przed atakiem, musiał tymi dziećmi porządnie wstrząsnąć; stąd powodzenie ich drugiego natarcia.”

— Henry Rawlinson, dowódca brytyjskiej 4 Armii · dziennik · źródło ↗

„Musimy zdobyć szturmem Kemmelberg. Jak kloc leży ta góra od lat przed naszymi oczami. […] Sukcesy takie jak pod Kemmel porywają nie tylko oddziały, które tego dokonały, ożywiają całe armie. A więc naprzód, przynajmniej do Cassel!”

— Paul von Hindenburg, szef Sztabu Generalnego Armii Polowej · wspomnienia · źródło ↗

„Clemenceau wraca około czwartej, by mi powiedzieć: „Nie przynoszę dobrej wiadomości. Niemcy twierdzą przez radio, że zdobywając górę Kemmel, wzięli 6500 jeńców, w większości Francuzów. Czy to wina Plumera, czy Mitry’ego? Nie wiem; w każdym razie to źle”.”

— Raymond Poincaré, prezydent Republiki Francuskiej; notuje słowa premiera Georges’a Clemenceau · dziennik · źródło ↗

„Jako wierny syn Ukrainy postanowiłem odpowiedzieć na to wezwanie i wziąć na siebie tymczasowo całą pełnię władzy. Tą hramotą ogłaszam się Hetmanem całej Ukrainy.”

— Pawło Skoropadski, hetman całej Ukrainy; „Hramota do całego narodu ukraińskiego” · odezwa · źródło ↗

„Z politycznego punktu widzenia interesujące jest, że Ukraińcy wreszcie obalili swój rząd. Ogłosili hetmanem Ukrainy i dyktatorem pewnego generała. Ponieważ człowiek ten staje na gruncie pokoju brzeskiego i wszystkich innych umów o dostawach zboża itd., może nam to odpowiadać.”

— Max Hoffmann, szef sztabu naczelnego wodza na wschodzie · dziennik · źródło ↗

„W górze gwiazdy rywalizowały ze światełkami na grobach. To był cudowny widok: wszystkie te białe krzyże i maleńkie światła pod drzewami w pełnym kwiecie. Gdy w końcu wróciłam do łóżka, długo nie mogłam zasnąć, bo wciąż myślałam o tych wszystkich dzielnych młodych chłopcach, którzy leżą tak spokojnie pod ziemią, tak błogo nieświadomi męki naszego biednego kraju.”

— Maria, królowa Rumunii, królowa Rumunii, w dzienniku · dziennik · źródło ↗

„Złe wiadomości znad Aisne. Straciliśmy Chemin des Dames, wzgórza. Nieprzyjacielowi udało się nawet przejść rzekę. Po raz kolejny daliśmy się zaskoczyć. […] Mieliśmy zgodne poszlaki, odnotowane w dzisiejszych biuletynach: informacje od jeńców i od zbiegłych Francuzów. Mimo to daliśmy się zaskoczyć. […] Noc niepokoju i bezsenności.”

— Raymond Poincaré, prezydent Republiki Francuskiej · dziennik · źródło ↗

„Powiedziałam więc w końcu: „Niech pan się jeszcze nie zniechęca. Wszystko to się ułoży, a pańskie dzieci będą żyły w lepszym świecie. Poza tym amerykańscy chłopcy przypływają tak szybko, jak tylko mogą. Myślę, że jest ich tu już blisko milion”. Pokręcił głową. „Za późno – odparł. – Co znaczy milion wobec trzech milionów, które Hunowie przywieźli z Rosji?””

— Mildred Aldrich, amerykańska pisarka mieszkająca na wsi pod Meaux, nad Marną · list · źródło ↗

„Tymczasem mijaliśmy bardzo wielu francuskich oficerów i żołnierzy, ale wszyscy szli od frontu, nikt ku niemu. Przez całe popołudnie ciągnęła ta zbieranina, jaką według lektur cechują tyły rozbitej armii. Pod wieczór nadjechał jeden oddział zwrócony twarzą ku nieprzyjacielowi, a nie od niego: brygada francuskiej kawalerii, schludna, elegancka, konie zadbane, oporządzenie w porządku, zmierzająca na front.”

— James G. Harbord, generał, dowódca brygady piechoty morskiej amerykańskiej 2 Dywizji · dziennik · źródło ↗

„Ziemię pod drzewami w lesie pokrywały drobne skrawki białego papieru. Nie umiałem sobie tego wytłumaczyć, dopóki nie obejrzałem kilku z nich i nie odkryłem, że to listy od amerykańskich matek, żon i ukochanych – listy, całe ich paczki – które zmęczeni, wykończeni marines musieli wyjąć z plecaków i zniszczyć, by ulżyć szelkom wrzynającym się w obolałe ramiona.”

— Floyd Gibbons, korespondent dziennika „Chicago Tribune” przy piechocie morskiej · relacja · źródło ↗

„„Objechałem – mówi mi – cały front, na którym zapowiadała się ofensywa, dokładnie ten, na którym ruszyła tej nocy. Wszystko było gotowe. […] Pershing przyszedł do mnie dziś rano i zapytał z niepokojem: «Gdyby sprawy źle poszły, czy Francja zawrze pokój?». Odpowiedziałem mu: «Niech pan będzie spokojny. Ani prezydent Republiki, ani ja nie ugniemy się, a kraj pójdzie za nami»”.”

— Raymond Poincaré, prezydent Republiki Francuskiej; notuje słowa premiera Georges’a Clemenceau · dziennik · źródło ↗

„Chwila, w której uchwała została powzięta, a nie jej treść, nadaje jej właściwego charakteru. Rząd polski zgadza się z całym narodem w niestrudzonem dążeniu do stworzenia niezawisłego, uposażonego w podstawowe warunki polityczne, kulturalne i gospodarcze rozwoju państwa i w tej mierze nie da się wytrącić z równowagi przez rezolucję wersalską.”

— Rząd Królestwa Polskiego (gabinet Jana Kantego Steczkowskiego), komunikat rządu polskiego w Warszawie · odezwa · źródło ↗

„Postawa naszych i sojuszniczych wojsk w bitwie jest godna podziwu. Od Stelvio po morze każdy zrozumiał, że nieprzyjaciel bezwzględnie nie może przejść: każdy z naszych dzielnych żołnierzy, którzy bronią Grappy, poczuł, że każda piędź tej historycznej góry jest święta dla ojczyzny.”

— Armando Diaz, szef sztabu armii włoskiej, w komunikacie Comando Supremo · odezwa · źródło ↗

„Podczas szalejącego ognia nieprzyjacielskiej artylerii i natarć piechoty w długiej bitwie […] nie trzeba było zatrzymać i odprowadzić z powrotem ani jednego człowieka w całej armii. […] Synowie moi! Mogę wam tylko powiedzieć: brawo! i wystawić ten dyplom honorowy. Ale wskazuję was wszystkich podziwowi i miłości ojczyzny!”

— Gaetano Giardino, dowódca 4 Armii (Armii Grappy), w rozkazie dziennym „Do moich żołnierzyków Armii Grappy” · rozkaz · źródło ↗

„Dla dzielnych żołnierzy, którzy tu stoją, i dla całej Polski macie, sztandary, moc symbolu jeszcze potężniejszą i świętszą. Jesteście żywą ojczyzną; jesteście przeszłością, która odradza się w teraźniejszości; jesteście jutrzenką po nocy, wolnością po niewoli.”

— Raymond Poincaré, prezydent Republiki Francuskiej · przemówienie · źródło ↗

„Dopracowany nowoczesny plan bitwy najbardziej przypomina partyturę utworu orkiestrowego, w której poszczególne rodzaje broni i jednostki są instrumentami, a ich zadania – przypadającymi im frazami muzycznymi. Każda jednostka musi wejść dokładnie we właściwej chwili i zagrać swoją frazę w ogólnej harmonii.”

— John Monash, generał porucznik, dowódca Korpusu Australijskiego · wspomnienia · źródło ↗

„Rano około wpół do jedenastej do otwartego okna podeszło trzech robotników, podnieśli ciężką kratę i przymocowali ją od zewnątrz do ramy – bez uprzedzenia ze strony J[urowskiego]. Ten typ podoba nam się coraz mniej! […] Aleksy wziął pierwszą kąpiel od Tobolska; kolano mu się poprawia, ale zupełnie wyprostować go nie może. Pogoda ciepła i przyjemna. Wieści z zewnątrz nie mamy żadnych.”

— Mikołaj II, były cesarz Rosji, więziony z rodziną w domu Ipatiewa w Jekaterynburgu · dziennik · źródło ↗

„Tam Francuz z rozmysłem nas zwabił, z przodu nie stawiał oporu, nie miał w tym „przedpolu” ani piechoty, ani artylerii […]. Nasze działa ostrzeliwały puste okopy, nasze granaty gazowe gazowały puste stanowiska artylerii; ale w małych, oszczędzonych zagłębieniach, rzadko rozsiane, siedziały gniazda karabinów maszynowych jak wszy w szwach i fałdach munduru.”

— Rudolf G. Binding, rotmistrz w sztabie niemieckiej dywizji, 15 lipca oficer łącznikowy przy dywizji sąsiedniej w Szampanii · dziennik · źródło ↗

„Rankiem 18 lipca część oddziałów, które nie leżały na stanowiskach obronnych, idzie do żniw na pola zboża. Są zaskoczeni, gdy nagle w teren uderza gwałtowny grad granatów. […] Zanim ktokolwiek zdąży się w tym w pełni rozeznać, w wysokim zbożu wyłaniają się nieprzyjacielskie czołgi.”

— Paul von Hindenburg, feldmarszałek, szef Sztabu Generalnego Armii Polowej · wspomnienia · źródło ↗

„Deszcz ustał, a pierwszy blady róż wczesnego letniego poranka rozjaśnił niebo. Nad wszystkim wisiała zupełna cisza, przerywana tylko świergotem ptaków. Nagle z tej ciszy, bez ostrzeżenia w postaci choćby jednego strzału wstrzeliwującego, nasza artyleria otworzyła ogień z hukiem. […] Usłyszałem, jak żołnierze zaczynają wołać: „Idziemy, idziemy!”.”

— Theodore Roosevelt Jr., dowódca batalionu w amerykańskim 26 Pułku Piechoty (1 Dywizja) · wspomnienia · źródło ↗

„Jesteśmy tu spokojni i pełni ufności. Jeszcze nie rzucamy czapek w górę. Napięcie było straszne i to pociecha wiedzieć, że dziś wieczorem na południowym brzegu Marny nie ma ani jednego Niemca, i mamy nadzieję, że przeszli ją po raz ostatni.”

— Mildred Aldrich, amerykańska pisarka i dziennikarka mieszkająca na wsi pod Crécy-en-Brie · list · źródło ↗

„Château-Thierry jest bardzo zniszczone, głównie przez nasze własne działa. Miasto jest pełne żołnierzy, którzy uprzątają gruzy. […] Generał Degoutte jest wciąż bardzo zadowolony z Amerykanów. Tylko dwa zastrzeżenia: nie zachowują dość ostrożności i dają się zbyt często zabijać. Są bardzo zapaleni, ale męczą się szybciej niż nasze wojska.”

— Raymond Poincaré, prezydent Republiki Francuskiej, w odbitym Château-Thierry · wspomnienia · źródło ↗

„W naszych liniach zaczynają się szerzyć mętne pogłoski. Twierdzi się, że masy angielskiej kawalerii są już daleko za plecami najdalej wysuniętej niemieckiej piechoty. Z przodu ogarnia ludzi niepokój, opuszczają stanowiska, z których dopiero co odparli silne ataki od czoła, szukają z tyłu utraconej łączności. Wyobraźnia wyczarowuje urojenia i widzi w nich prawdziwe niebezpieczeństwa.”

— Paul von Hindenburg, feldmarszałek, szef Sztabu Generalnego Armii Polowej · wspomnienia · źródło ↗

„Wracają już jeńcy, grupkami, drużynami, całymi oddziałami, czasem pod strażą, częściej zdani na siebie […]. „Wy, Kanadyjczycy, nie macie tu nic do roboty” – mówi jeden doskonałą angielszczyzną. „Mówiono nam, że jesteście we Flandrii; jakże chętnie powiesiłbym naszych głupców z wywiadu!””

— J. F. B. Livesay, kanadyjski dziennikarz idący z Korpusem Kanadyjskim · relacja · źródło ↗

„Kanada zawsze pokładała w swojej armii najgłębsze zaufanie. Jakże szlachetnie to zaufanie zostało usprawiedliwione i z jaką dumą czytano w kraju opowieść o waszym dzielnym sukcesie! To wspaniałe zwycięstwo zostało odniesione, ponieważ wasze wyszkolenie było dobre, wasza dyscyplina była dobra, wasze dowodzenie było dobre.”

— Arthur Currie, dowódca Korpusu Kanadyjskiego · rozkaz · źródło ↗

„Wychodząc z tego toku myśli, uznałem, że 13 sierpnia na naradzie politycznej w Spa muszę oświadczyć kierownictwu Rzeszy, iż położenie wojskowe jest wprawdzie poważne, ale nie wolno zapominać, że wciąż stoimy głęboko w kraju nieprzyjaciela. […] W połowie sierpnia nie uważałem więc, by nadszedł już czas wątpić w zadowalające zakończenie wojny.”

— Paul von Hindenburg, feldmarszałek, szef sztabu generalnego armii polowej · wspomnienia · źródło ↗

„Ostatnie kilka dni byliśmy w ogniu walki bez wytchnienia, ale wczoraj wieczorem wyrwałem się na chwilę oddechu, przez cztery dni i noce prawie bez przerwy na nogach, które mam bardzo obolałe. Wszystko poszło dobrze i nie ma wątpliwości, że zabijamy wielu Niemców, znacznie więcej, niż oni zabijają nas. […] Jestem ze wspaniałą gromadą. To jak małe lwy, ci londyńczycy.”

— Rowland Feilding, podpułkownik, dowódca 1/15 Batalionu Pułku Londyńskiego (Civil Service Rifles) w 47 Dywizji · list · źródło ↗

„„A więc myśli pan, że weźmie Mont Saint-Quentin trzema batalionami! Co za zuchwałość! Ale chyba nie powinienem pana powstrzymywać! Niech pan więc rusza i próbuje! I życzę powodzenia!””

— John Monash, dowódca Korpusu Australijskiego, przytacza słowa gen. Henry'ego Rawlinsona, dowódcy 4 Armii · wspomnienia · źródło ↗

„Mija godzina, druga. Z niecierpliwością wyglądam przez okno, czy wraca znajomy samochód. Wreszcie pędzi, jakoś szczególnie szybko. Ale co to? Szofer wyskakuje i otwiera drzwiczki. Tego nigdy przedtem nie bywało. Iljicza wyprowadzają z samochodu jacyś nieznajomi ludzie. Jest bez płaszcza i bez marynarki, idzie, wspierając się na towarzyszach.”

— Maria Uljanowa, siostra Lenina, mieszkająca z nim na Kremlu · wspomnienia · źródło ↗

„Mgła nieco się unosi i niewyraźnie widać „tresowane słonie”, zbawcze czołgi, przedzierające się na przeciwległym stoku między drutami i gniazdami karabinów maszynowych. Dwa przeszły już przez niemiecką obronę i przez chwilę rysują się na tle świtu, ciężko sunąc naprzód. Potem ich kariera nagle się kończy.”

— J. F. B. Livesay, kanadyjski dziennikarz idący z Korpusem Kanadyjskim · relacja · źródło ↗

„Ciszę nocy rozdarł nagle podniecony rosyjski głos. Na pokład wbiegł marynarz, wołając w rozpaczy: „Moja żona! Moja żona! Zostawiłem żonę! Ratujcie moją żonę!”. Dla czułej załogi takie wołanie było o wiele pilniejsze niż jakiekolwiek rozkazy kapitana statku.”

— Lionel Dunsterville, generał major, dowódca brytyjskich wojsk w Baku (Dunsterforce) · wspomnienia · źródło ↗

„Wyjeżdżamy na główną drogę i ze ściśniętym ze wzruszenia sercem szybko zjeżdżamy do Saint-Mihiel, a auta zatrzymujemy przy pierwszych domach. Dwaj starcy rozmawiają z żołnierzami. Poznają nas, rzucają się ku nam i padają mi na szyję. Od razu słyszymy zdanie, które ci biedni ludzie będą mi powtarzać aż do naszego odjazdu: „Wiele wycierpieliśmy, ale to już koniec; jesteśmy ocaleni, wszystko zapominamy”.”

— Raymond Poincaré, prezydent Republiki Francuskiej · dziennik · źródło ↗

„Spędziliśmy tam niezwykle porywającą godzinę – jak przy słuchaniu wyników wyborów, gdy sprawy idą po twojej myśli. […] W środku tego wszystkiego ktoś oznajmił, że nadchodzą tysiące jeńców. Generał patrzył sceptycznie i zauważył, że jeńców zawsze ubywa albo połowa z nich ucieka. Mimo to wyszliśmy i stanęliśmy na śliskich kładkach, skąd widać było dolinę, gdzie drogą pędzono całe masy Szwabów.”

— Harvey Cushing, starszy konsultant chirurgii neurologicznej Amerykańskich Sił Ekspedycyjnych; 12 września w stanowisku dowodzenia 26 Dywizji gen. Clarence'a Edwardsa · dziennik · źródło ↗

„Trzy lśniące samoloty mocno podniosły Arabów na duchu; wychwalali Brytyjczyków i własną odwagę i wytrwałość, a ja opowiadałem im ledwie wiarygodną epopeję sukcesu Allenby'ego: Nablus wzięty, Afula wzięta, Bejsan, Samach i Hajfa. Ich myśli szły za mną jak płomienie. Tallal zapalił się i przechwalał, a Rualla krzyczeli, by natychmiast ruszać na Damaszek.”

— Thomas Edward Lawrence, brytyjski oficer łącznikowy przy armii arabskiej emira Fajsala, wraca samolotem z kwatery Allenby'ego do arabskiego obozu pod Umm as-Surab · wspomnienia · źródło ↗

„My tutaj, którzy od czterech lat żyjemy na mapie, przez wszystkie te długie miesiące mieliśmy ten ostry klin we froncie wbity w serca, tak samo jak w oczy. Na północy i na wschodzie linia się chwiała, ale Saint-Mihiel trwało, a dopóki trwało, żadna ofensywa sprzymierzonych między Argonnami a Lotaryngią nie była możliwa.”

— Mildred Aldrich, amerykańska pisarka i dziennikarka mieszkająca na wsi pod Crécy-en-Brie · list · źródło ↗

„Przygotowanie artyleryjskie – bardzo gwałtowne – zaczęło się około drugiej w nocy i trwało do szóstej. Zimny, mglisto-jasny poranek. […] w oddali wznosi się grzbiet Argonnów, mgiełka porannej zapory ogniowej się rozwiewa, niebo pełne samolotów, na północy rząd balonów, a pola, tam gdzie ich nie orano, po prostu roją się od amerykańskich żołnierzy, którzy wyszli z lasów; nie muszą się już kryć, więc ćwiczą drużynami, rwąc się naprzód.”

— Harvey Cushing, starszy konsultant chirurgii neurologicznej Amerykańskich Sił Ekspedycyjnych · dziennik · źródło ↗

„Kiedy próbowałem dojrzeć, co się dzieje, podszedł do mnie młody oficer z 8 Batalionu, nazwiskiem Cope. […] Zapytałem: „Ile ma pan lat, Cope?”. Odpowiedział: „Dwadzieścia”. Powiedziałem: „Jaka to wspaniała rzecz być tu, mając dwadzieścia lat”. „Tak – odparł, patrząc w stronę doliny – wspaniała rzecz być tu, mając dwadzieścia lat, ale chciałbym wiedzieć, co ich zatrzymuje”. Ledwie to powiedział, trzasnęła kula z karabinu maszynowego i padł u mego boku.”

— Frederick George Scott, kanonik, starszy kapelan 1 Dywizji Kanadyjskiej · wspomnienia · źródło ↗

„Nasze nazwiska były związane z największymi zwycięstwami wojny światowej. Teraz zgadzaliśmy się co do tego, że naszym obowiązkiem jest użyczyć naszych nazwisk dla tego kroku, którego uniknięcia dokładaliśmy wszelkich możliwych starań.”

— Erich Ludendorff, pierwszy kwatermistrz generalny armii niemieckiej · wspomnienia · źródło ↗

„Nadeszły wtedy dwa telegramy, które wzbudziły mój poważny niepokój. […] Były to dopiero pierwsze objawy, że plany zawodzą. Szybko mnożyły się dowody, że nie wszystko idzie dobrze. Jednocześnie jednak z powietrza płynął strumień meldunków, że nasze wojska i część naszych czołgów są na wschód zarówno od Bellicourt, jak i od Le Catelet. Sytuacja była więc niejasna i niepewna i trzeba ją było rozpoznać bez zwłoki.”

— John Monash, generał porucznik, dowódca Korpusu Australijskiego · wspomnienia · źródło ↗

„Ten mały epizod przedstawiał niezwykły widok: brytyjskie wojsko strzegło nieprzyjaciela, z którym walczyło od lat, przed grabieżą ze strony jednego z sojuszników Wielkiej Brytanii. Nazajutrz przybyła Brygada Nowozelandzka, by zluzować 2 Brygadę Lekkiej Kawalerii, i zastała tureckie okopy obsadzone przez australijskich kawalerzystów i Turków, którzy wspólnie wycelowali broń w Arabów.”

— Charles Guy Powles, podpułkownik nowozelandzkiego Korpusu Sztabowego, oficer Nowozelandzkiej Brygady Strzelców Konnych · wspomnienia · źródło ↗

„Całkiem cicho jechaliśmy długą ulicą do gmachów rządowych nad Baradą. Droga była zapchana ludźmi, stali zwartym murem na chodnikach, na jezdni, w oknach, na balkonach i dachach. Wielu płakało, kilku słabo wiwatowało, śmielsi wykrzykiwali nasze imiona, ale przeważnie patrzyli i patrzyli, a w oczach lśniła im radość. Ruch jak długie westchnienie, od bramy do serca miasta, znaczył naszą drogę.”

— Thomas Edward Lawrence, brytyjski oficer łącznikowy przy armii arabskiej emira Fajsala · wspomnienia · źródło ↗

„Polacy! Obecnie już losy nasze w znacznej mierze w naszych spoczywają rękach. Okażmy się godni tych potężnych nadziei, które z górą przez wiek żywili wśród ucisku i niedoli ojcowie nasi.”

— Rada Regencyjna Królestwa Polskiego, regenci Aleksander Kakowski, Józef Ostrowski i Zdzisław Lubomirski, orędzie „Do Narodu Polskiego” · odezwa · źródło ↗

„Batalion przeżył w zeszłym tygodniu czas po prostu… czysty. Nie znajduję lepszego słowa, bo nie mogę powiedzieć, że cierpiałem, skoro pozwoliłem, by mózg mi otępiał. To znaczy: nerwy mam w doskonałym porządku. Dziwna to prawda: Twój „Counter-Attack” przeraził mnie dużo bardziej niż prawdziwy kontratak, choć chłopak obok mnie, postrzelony w głowę, przez pół godziny leżał na mnie i krwią przesiąkało mi ramię.”

— Wilfred Owen, podporucznik, dowódca kompanii D 2 batalionu pułku Manchester; list do Siegfrieda Sassoona · list · źródło ↗

„Zwłaszcza w Bohain przyjęcie, jakie mi zgotowano, przechodzi wyobrażenie. Ze wszystkich domów wychodzą starcy, kobiety i dzieci i biegną mi na spotkanie. […] W pewnej chwili przechodzi kolumna jeńców niemieckich, dopiero co schwytanych w pobliskim lesie, pod strażą żołnierzy angielskich, a mieszkańcy, widząc pokonanych i pojmanych tych, którzy przez cztery lata zadawali im męki, raz po raz wznoszą okrzyk „Niech żyje Francja!”.”

— Raymond Poincaré, prezydent Republiki Francuskiej · dziennik · źródło ↗

„Gdy doszliśmy do przedmieść, nasza orkiestra zagrała „Marsyliankę”. To było szczęśliwe natchnienie i nigdy nie zapomnę sceny, którą wywołało. Ludzie wybiegali z domów – starzy i młodzi, mężczyźni, kobiety i dzieci – z lampami i świecami. Szli za batalionem, klaszcząc i wiwatując. Pierwszy raz od ponad czterech lat słyszeli wojsko maszerujące przy tej melodii.”

— Rowland Feilding, podpułkownik, dowódca 1/15 Batalionu Pułku Londyńskiego (Civil Service Rifles) w 47 Dywizji · list · źródło ↗

„Oby wkrótce przyszło zawieszenie broni, na które czekamy tu z godziny na godzinę. Bo to już nie jest uczciwa wojna i walka. A gdyby panowie w kraju, którzy wciąż chcą dalej prowadzić wojnę, wiedzieli, jak to tu wygląda i co się dzieje, w jakim stanie są nasi żołnierze, nie fabrykowaliby takich frazesów. Takim ludziom życzę tylko paru dni tu, u nas.”

— Otto Brian, student teologii z Heidelbergu, żołnierz niemiecki na froncie zachodnim; poległ na początku listopada pod Villers koło Dun nad Mozą · list · źródło ↗

„A podczas gdy na praskich ulicach austriackie orły cesarskie zdejmowano z fasad gmachów państwowych i wrzucano do Wełtawy, niemieckie napisy znikały, lud cieszył się z końca barbarzyńskiej wojny i ze wskrzeszenia samodzielnego państwa czechosłowackiego, wszędzie rozlegał się śpiew i radosne okrzyki „Nazdar”, wszystko tonęło w upojeniu i huczało zapałem – na Żofinie zbierało się wojsko. W ciągu godziny wyspa była przepełniona.”

— Jaroslav Rošický, setnik, wykładowca praskiej szkoły kadetów, członek konspiracyjnego komitetu wojskowego · wspomnienia · źródło ↗

„Gdy piszemy te słowa, pełnomocnicy rządu Ahmeda İzzeta Paszy podpisują być może na wyspie Chios z Anglikami układ o przerwaniu działań wojennych. Gdy ten rozejm zapada nad jeszcze niewystygłymi i wciąż krwawiącymi błogosławionymi zwłokami ponad miliona osmańskich bohaterów, którzy oddali życie w imię „ojczyzny”, przychodzą nam na myśl odwieczne i tragiczne kaprysy dziejów.”

— Süleyman Nazif, poeta i publicysta, w stambulskim dzienniku „Hadisat” · relacja · źródło ↗

„Czy pisałem, że w ostatniej wsi pięć zdrowych dziewcząt umarło jednej nocy ze strachu? […] Pociski zrobione przez kobiety w Birmingham zasypują w tej właśnie chwili żywcem małe dzieci niedaleko stąd. Chodzą słuchy, że Austria naprawdę się poddała. Nowi żołnierze wiwatują, gdy słyszą te pogłoski, ale starzy zagryzają fajki i dalej czyszczą karabiny, nie wierząc.”

— Wilfred Owen, podporucznik, dowódca kompanii D 2 batalionu pułku Manchester · list · źródło ↗

„Naród słowacki jest częścią jednolitego językowo i kulturowo-historycznie narodu czesko-słowackiego. We wszystkich walkach kulturalnych, które prowadził naród czeski i które rozsławiły go na całym świecie, brała udział także gałąź słowacka. Dla tego czesko-słowackiego narodu żądamy i my nieograniczonego prawa samostanowienia na podstawie pełnej niepodległości.”

— Słowacka Rada Narodowa (Matúš Dula, Karol A. Medvecký), deklaracja przyjęta w Turčianskim Svätým Martinie, podpisana przez przewodniczącego Rady Matúša Dulę i sekretarza Karola A. Medveckiego · odezwa · źródło ↗

„A teraz, czy jesteście zmęczeni, moi żołnierzyki? To nieważne. Nie ma czasu. Nic nie zatrzyma lotu, w jaki orzeł Grappy wzbił się ze swego proroczego szczytu! Naprzód dalej, moi żołnierze! Naprzód przez starą niegodziwą granicę! Naprzód ku sprawiedliwym granicom Ojczyzny! Naprzód, aż nieprzyjaciel Ojczyzny nie zginie!”

— Gaetano Giardino, generał, dowódca 4 Armii („Armii Grappy”) · rozkaz · źródło ↗

„Gdy rankiem w dzień Wszystkich Świętych szedłem do kościoła, było cicho i ponuro, jakby każdy był we śnie. […] Żołnierze wysypywali się z kwater, biegli koło mnie, wołając radośnie: »Do domu, do domu!« Na kwaterach porzucali bezładnie karabiny, amunicję, tornistry, a brali tylko swoje manatki i pędzili ku stacji kolejowej.”

— Jan Słomka, były wójt Dzikowa pod Tarnobrzegiem · wspomnienia · źródło ↗

„Na placu przed dworcem, tak jak w hali, roiło się od uzbrojonych marynarzy. […] Stojąc wyprostowany, jakiś mężczyzna wymachiwał czerwonym sztandarem i wciąż krzyczał już ochrypłym głosem: „Niech żyje wolność!” […] Wrażenia, że zaczęła się wielka rewolucja, nie odnosiło się jednak. Mężczyźni i kobiety śmiali się, gdy mój wymachujący sztandarem towarzysz wznosił swój okrzyk wolności.”

— Gustav Noske, poseł socjaldemokratyczny do Reichstagu, wysłany przez rząd do Kilonii · wspomnienia · źródło ↗

„Górę stracenia zdobył samorzutnie oddział por. Adama Świeżawskiego w walce z trzykroć liczniejszym nieprzyjacielem. […] Oddział młodzieńców uzbrojony w rewolwery przebił się przez linie nieprzyjacielskie. […] Pocztę rozpaczliwie przez wroga bronioną przy pomocy 3 karabinów maszynowych i granatów ręcznych, rzucanych z okien zdobyliśmy szturmem.”

— Naczelna Komenda Wojsk Polskich we Lwowie, polskie dowództwo obrony Lwowa (komendant kpt. Czesław Mączyński), komunikat IV z 5 listopada, wydrukowany w „Kurjerze Lwowskim” · relacja · źródło ↗

„„Stało się tak, że nasi złożyli broń, a Włosi dopiero wtedy zaczęli naprawdę strzelać. Ciężkimi działami kładli pokotem całe pułki i otaczali całe dywizje. Podają 300 tysięcy jeńców i jakieś tysiąc dział. Wszystko przepadło”. […] „Przy tym złożeniu broni zginęło więcej ludzi niż w najkrwawszej bitwie” – mruknął do siebie jeden z oficerów.”

— Cécile Tormay, pisarka, wieczorem na służbie Czerwonego Krzyża na Dworcu Wschodnim w Budapeszcie; przytacza rozmowę rannych honwedów z frontu włoskiego · dziennik · źródło ↗

„Ludu Polski! Wybiła godzina twego czynu. Weź wielkie dzieło wyzwolenia twej ziemi, przesiąkniętej potem i krwią twych ojców i praojców w swe spracowane, mocne dłonie i przekaż następnym pokoleniom wielką i wolną, zjednoczoną Ojczyznę.”

— Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, rząd Ignacego Daszyńskiego w Lublinie, manifest „Do Ludu Polskiego” · odezwa · źródło ↗

„Stoczyłem straszliwą walkę wewnętrzną. Z jednej strony wszystko się we mnie jako żołnierzu buntowało przeciw opuszczeniu moich dzielnych, wiernych wojsk. Z drugiej strony stało zarówno oświadczenie wrogów, że nie chcą zawrzeć ze mną pokoju znośnego dla Niemiec, jak i twierdzenie mojego własnego rządu, że tylko mój wyjazd za granicę pozwoli uniknąć wojny domowej.”

— Wilhelm II, cesarz niemiecki i król Prus · wspomnienia · źródło ↗

„Dzień przyjazdu Komendanta oznacza początek nowej epoki dziejów naszych. […] Minęły czasy naszej ciężkiej podziemnej pracy. […] Nim to nastąpi, nie wolno wam opuszczać zajmowanych dziś posterunków. Będziecie czekali instrukcji i rozkazów, które otrzymacie w najbliższym czasie.”

— Komenda Naczelna Polskiej Organizacji Wojskowej, dowództwo POW, obwieszczenie rozlepione w Warszawie w dniu przyjazdu Piłsudskiego · odezwa · źródło ↗

„Jedziemy dalej, na nasze wysunięte pozycje. To niezwykłe przeżycie. Na pierwszej linii cisza jak w grobie. Nasze placówki stoją i gawędzą, śmiało rysując się na tle nieba. Śmierć nie wyje już nad głową ani nie mknie ze świstem. Nasze działa stoją okryte plandekami, oniemiałe, a obsługi krzątają się machinalnie albo siedzą i palą fajki, nie zważając na cel. Wszystko wydaje się nienaturalne, tak bardzo wojna stała się drugą naturą.”

— J. F. B. Livesay, kanadyjski dziennikarz idący z Korpusem Kanadyjskim · relacja · źródło ↗

„Tak oto o jedenastej dziś rano skończyła się najokrutniejsza i najstraszliwsza wojna, jaka kiedykolwiek była plagą ludzkości. Mam nadzieję, że możemy powiedzieć, iż tak oto, tego brzemiennego w skutki poranka, skończyły się wszystkie wojny. Nie czas teraz na słowa. Nasze serca są zbyt przepełnione wdzięcznością, której żaden język nie zdoła należycie wyrazić.”

— David Lloyd George, premier Wielkiej Brytanii, w Izbie Gmin · przemówienie · źródło ↗

„W radosnej chwili Zmartwychwstania Ojczyzny, kiedy młodzież wstępuje do wojska, a mężowie przejmują rząd w swoje ręce, biorąc odpowiedzialność za wewnętrzny ład i bezpieczeństwo, my, kobiety polskie nie możemy przyglądać się bezczynnie tym wielkim zdarzeniom. Chcemy i musimy zaciągnąć się solidarnie pod sztandar służby narodowej, aby dowieść pracą zorganizowaną, praktyczną, dobrze obmyślaną, że nietylko uczuciem, ale i czynem dorastamy do pojęcia Prawdziwej Wolności.”

— Komitet Organizacyjny Służby Narodowej Kobiet Polskich w Płocku, komitet działaczek płockich, odezwa uchwalona na zebraniu 13 listopada, wydrukowana w tygodniku „Bluszcz” · odezwa · źródło ↗

„Władza ta powinna być jednolita. Wobec tego, kierując się dobrem Ojczyzny, postanawiamy Radę Regencyjną rozwiązać, a od tej chwili obowiązki nasze i odpowiedzialność względem narodu polskiego w Twoje ręce, Panie Naczelny Dowódco, składamy do przekazania Rządowi Narodowemu.”

— Rada Regencyjna Królestwa Polskiego, regenci Aleksander Kakowski, Zdzisław Lubomirski i Józef Ostrowski, pismo do Naczelnego Dowódcy Józefa Piłsudskiego · odezwa · źródło ↗

„Z mgły wyłonił się Marin, wiejski dobosz, z bębnem na plecach i kokardą na czapce. […] Ani dwie minuty nie minęły, a cały nasz przysiółek zebrał się wokół niego, on zaś donośnym, wyraźnym głosem uroczyście odczytał rozkaz dzienny, który urzędowo ogłaszał, że wojna skończyła się o jedenastej […]. Nie było ani jednego wiwatu.”

— Mildred Aldrich, amerykańska pisarka mieszkająca na wsi w Huiry nad Marną · list · źródło ↗

„Angielski dowódca, jeszcze bardzo młody oficer o ujmującym usposobieniu, przeczytał mi na moją prośbę ostatnie depesze Reutera, z których wynikał całkowity upadek Niemiec […]. Nie potrafię opisać wrażeń, z jakimi w milczeniu wysłuchałem tych wiadomości w gronie angielskich oficerów.”

— Heinrich Schnee, gubernator Niemieckiej Afryki Wschodniej, w kolumnie Lettow-Vorbecka w marszu z Kasamy do Abercorn · wspomnienia · źródło ↗

„Już o godz. 6 rano pojawiły się w zajętej dotąd przez Ukraińców części miasta pierwsze patrole zwycięskich wojsk naszych z gromką, tryumfalną pieśnią: „Jeszcze Polska nie zginęła!” na ustach! […] Cześć i chwała zwłaszcza tym najmłodszym, tym nieustraszonym polskim dzieciom, które — ku wstydowi wielu starszych i bardziej powołanych — poszły pierwsze na szaniec, by zająć puste jeszcze placówki, by trupami swymi umościć innym drogę ku zwycięstwu!”

— „Kurjer Lwowski”, lwowski dziennik, niepodpisany artykuł wstępny „Lwów wolny!” w wydaniu wieczornym (redaktor naczelny Bolesław Wysłouch) · relacja · źródło ↗

„Zgromadzenie Narodowe Rumunów z Siedmiogrodu, Banatu i ziem węgierskich ogłosiło w chwalebnej twierdzy Michała Walecznego, w porywie bezgranicznego entuzjazmu, ZJEDNOCZENIE swoich ziem z Królestwem Rumunii. Zawiadamiając Waszą Królewską Mość o tej decyzji, która wieńczy wielowiekowe dążenia narodu rumuńskiego, prosimy, by Wasza Królewska Mość przyjął hołd, który przychodzimy złożyć z głębokim poddaństwem.”

— Wielkie Zgromadzenie Narodowe w Alba Iulia, telegram Zgromadzenia do króla Rumunii Ferdynanda I · odezwa · źródło ↗

„Zadanie tych, którzy się tu zebrali albo wkrótce się zbiorą, by ustalić warunki tego pokoju, upraszcza w ogromnym stopniu to, że nie są niczyimi panami; są sługami ludzkości, i jeśli nie usłuchamy nakazów ludzkości, staniemy się najbardziej jaskrawą i najbardziej zasłużoną porażką w dziejach świata.”

— Woodrow Wilson, prezydent Stanów Zjednoczonych, na Uniwersytecie Paryskim · przemówienie · źródło ↗

„Nareszcie przez Piłę, Oborniki przyjeżdżają państwo Paderewscy wraz z Anglikami z półgodzinnym opóźnieniem. Tłum olbrzymi!! Niech żyje!! Entuzjazm nie do opisania!! Na dworcu gasną wszystkie światła, ale za to zabłysły tysiączne pochodnie. […] Anglików do hallu wnieśli żołnierze na barkach; dziwno im było, że z takim entuzjazmem witali ich ludzie w mundurach „niemieckich”!”

— Karol Rzepecki, poznański księgarz i wydawca, organizator Straży Ludowej · wspomnienia · źródło ↗

„W Bazarze natomiast… chaos! Na dolnej sali stoły nakryte na 120 osób… puste! Służba, kobiety przerażone; przynoszą rannych; lekarze opatrują w bocznym pokoju; co moment przepuszczamy ludzi uciekających z placu przez salę i podwórze na ulicę Kozią — ogółem ze 300 ludzi przesunęło się „gęsiego” poprzez stoły.”

— Karol Rzepecki, poznański księgarz i wydawca, organizator Straży Ludowej · wspomnienia · źródło ↗