Jan Kanty Steczkowski

Jan Kanty Steczkowski był lwowskim adwokatem i bankowcem, który w czasie wojny przeniósł swoje doświadczenie finansowe do Warszawy. W pierwszym rządzie Królestwa Polskiego zbudował od podstaw ministerstwo skarbu, a w kwietniu 1918 roku Rada Regencyjna powierzyła mu kierowanie całym rządem. Był konserwatystą, poddanym austriackim i członkiem wiedeńskiej Izby Panów. Liczył na to, że państwa centralne wygrają wojnę i że Polska musi się z nimi porozumieć na możliwie dobrych warunkach. W tajnej nocie z 29 kwietnia 1918 roku zaproponował im przymierze wojskowe i godził się na ustępstwa terytorialne. Gdy w sierpniu jej treść wyszła na jaw, w Królestwie wybuchło oburzenie, a Steczkowski musiał ustąpić. W odrodzonej Polsce wrócił do finansów: był ministrem skarbu w rządzie Wincentego Witosa i prezesem Banku Gospodarstwa Krajowego.

Przed wojną

Urodził się 16 października 1862 roku w Dąbrowie Tarnowskiej jako syn Konstantego, inspektora szkół ludowych, i Marianny z Olszewskich. Maturę zdał w 1880 roku w Rzeszowie. Prawo studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim i w Wiedniu, a w 1886 roku uzyskał w Krakowie doktorat. Po praktyce sądowej i adwokackiej w Rzeszowie w 1892 roku został adwokatem we Lwowie. Był też ziemianinem, właścicielem majątków na Pokuciu.

We Lwowie szybko związał się z instytucjami gospodarczymi Galicji. Działał w Towarzystwie Kółek Rolniczych, którego był sekretarzem i wiceprezesem, oraz w Galicyjskim Towarzystwie Gospodarskim. Od 1899 do 1906 roku kierował Galicyjską Kasą Oszczędności, potem lwowską filią austriackiego banku kredytowego, a w 1913 roku został dyrektorem Banku Krajowego, głównej instytucji finansowej galicyjskiego samorządu. Zasiadał w radach nadzorczych banków i spółek naftowych, a od 1915 roku był prezesem Krajowej Centralnej Kasy dla Spółek Rolniczych. W 1913 roku otrzymał austriacki Krzyż Komandorski Orderu Franciszka Józefa.

Z Lwowa do Warszawy

Po zajęciu Królestwa przez państwa centralne w 1915 roku Steczkowski, jako dyrektor Banku Krajowego, uczestniczył w zakładaniu w Warszawie Banku Ziemiańskiego i Banku Emisyjnego. Po utworzeniu Tymczasowej Rady Stanu w grudniu 1916 roku nieformalnie doradzał jej w sprawach organizacji skarbowości. 19 maja 1917 roku cesarz Karol powołał go na dziedzicznego członka austriackiej Izby Panów.

W grudniu 1917 roku wszedł jako minister skarbu do rządu Jana Kucharzewskiego, pierwszego gabinetu Królestwa. Zorganizował ministerstwo od podstaw i podzielił je na pięć sekcji, w tym Państwową Kasę Centralną i urząd zajmujący się rozrachunkiem strat wojennych. W tym kształcie resort działał aż do października 1920 roku. W lutym 1918 roku cały gabinet podał się do dymisji w proteście przeciw traktatowi brzeskiemu z Ukrainą, który oddawał nowemu państwu Chełmszczyznę.

Premier

Regenci powierzyli Steczkowskiemu misję utworzenia nowego gabinetu zaraz po lutowej dymisji. Na początku 1918 roku zwycięstwo państw centralnych wciąż wydawało się możliwe, a Rada Regencyjna szukała porozumienia z Berlinem. W marcu Steczkowski jeździł na rozmowy do Berlina i Wiednia. Zabiegał między innymi o unię personalną Królestwa z monarchią habsburską, czemu Niemcy stanowczo się sprzeciwili. Według historyka Jarosława Durki uzyskał w Berlinie obietnicę szerszych uprawnień w administracji niż te, które miał jego poprzednik. Domagał się też zwrotu Chełmszczyzny i Podlasia, zniesienia niemieckiego zarządu etapowego w Królestwie i budowy polskiej armii. Te dwa ostatnie postulaty spotkały się z największymi zastrzeżeniami strony niemieckiej.

4 kwietnia 1918 roku Rada Regencyjna mianowała go prezydentem ministrów. Zachował dla siebie tekę skarbu. W gabinecie zasiedli między innymi Jan Stecki jako minister spraw wewnętrznych i Antoni Ponikowski jako minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego, a Departamentem Spraw Politycznych, zalążkiem ministerstwa spraw zagranicznych, kierował książę Janusz Radziwiłł. Rząd zorganizował podstawy aparatu skarbowego i przygotował projekty ustaw finansowych. Starał się rozbudować Polską Siłę Zbrojną, nieliczne wojsko pod niemieckim dowództwem, rozwijać szkolnictwo i samorząd. Zapowiadał ustawy socjalne, parcelację majątków państwowych i kredyty na odbudowę zniszczeń wojennych.

Poparcia pasywistów, ugrupowań, które nie wierzyły okupantom i stawiały na Ententę, gabinet nie zdobył. W kwietniowych wyborach do Rady Stanu to oni wygrali większość mandatów wybieralnych. W czerwcu, gdy mocarstwa Ententy ogłosiły deklarację wersalską, rząd na żądanie generała-gubernatora Hansa von Beselera oświadczył, że nie zmieni ona jego współpracy z państwami centralnymi.

Tajna nota

29 kwietnia 1918 roku Steczkowski wysłał do rządów Niemiec i Austro-Węgier tajną notę, w której domagał się szybkiego i ostatecznego uregulowania sprawy polskiej. Proponował budowę państwa w granicach Królestwa Polskiego. Godził się na granicę z Ukraińską Republiką Ludową „odpowiadającą strategicznym koniecznościom” i na utratę czterech północnych powiatów guberni suwalskiej, w zamian za rekompensatę na wschód od Narwi i Biebrzy. Deklarował przy tym przymierze wojskowe i traktat handlowy z państwami centralnymi, który zapewniłby swobodną żeglugę na Wiśle i w ten sposób dostęp Polski do morza. Berlin nie podjął tej propozycji.

25 sierpnia 1918 roku treść noty ogłosił „Berliner Tageblatt”. W Królestwie wybuchło oburzenie: premier, który przyjął urząd jako obrońca polskich interesów po traktacie brzeskim, sam proponował ustępstwa terytorialne i sojusz wojskowy z okupantem. Durka pisze, że schorowany Steczkowski rzadko przebywał wtedy w Warszawie i mówił o zasadniczej różnicy poglądów między sobą a większością ministrów. Nie czując się na siłach podjąć walki, 2 września podał się wraz z gabinetem do dymisji, którą regenci przyjęli 5 września. Jego ministrowie prowadzili sprawy tymczasowo, a sam Steczkowski kierował resortem skarbu aż do powołania 23 października rządu Józefa Świeżyńskiego. Dwa tygodnie wcześniej Rada Regencyjna zapowiedziała w orędziu niepodległą Polskę ze wszystkich ziem polskich, czyli program zupełnie inny niż ten z jego noty.

Po wojnie

Steczkowski pozostał w służbie państwa jako finansista. Na przełomie 1920 i 1921 roku uczestniczył w rokowaniach pokojowych z Rosją Radziecką w Rydze, zakończonych traktatem ryskim. 26 listopada 1920 roku objął tekę ministra skarbu w pierwszym rządzie Wincentego Witosa i sprawował ją do 13 września 1921 roku. Był dyrektorem Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej, która do powstania Banku Polskiego emitowała polską walutę, a w latach 1922–1927 prezesem Banku Gospodarstwa Krajowego. Należał do konserwatywnego Stronnictwa Prawicy Narodowej. Zmarł w Krakowie 3 września 1929 roku. Jego prochy złożono w rodzinnym grobowcu w Nagoszynie.

Ocena

Jako finansista Steczkowski zapisał się dobrze. Ministerstwo skarbu, które zbudował zimą 1917 i 1918 roku, przetrwało w niezmienionym kształcie do 1920 roku, a jego doświadczenie wykorzystały władze odrodzonej Polski. W 1927 roku otrzymał Wielką Wstęgę Orderu Odrodzenia Polski, a Bank Gospodarstwa Krajowego uczynił go po latach patronem swojej fundacji.

Jego działalność polityczna budzi więcej zastrzeżeń. Rząd Steczkowskiego opierał się na założeniu, że państwa centralne wygrają wojnę i że trzeba się z nimi porozumieć. Ujawnienie noty z 29 kwietnia skompromitowało tę politykę w chwili, gdy klęska Niemiec stawała się widoczna, i osłabiło Radę Regencyjną. Trzeba jednak pamiętać, że nota powstała wiosną 1918 roku, gdy Niemcy właśnie zawarli pokój z Rosją i rozpoczęli wielką ofensywę na zachodzie, a Steczkowski próbował wymusić na Berlinie jakiekolwiek rozstrzygnięcie sprawy polskiej. Zgoda na ustępstwa terytorialne i sojusz wojskowy z okupantem dawała jednak pasywistom i lewicy argument, że aktywiści gotowi są płacić za namiastkę państwa ziemią i suwerennością. Jego dymisja we wrześniu 1918 roku zamknęła okres, w którym polskie władze w Warszawie wiązały przyszłość kraju ze zwycięstwem Niemiec.